सुमारे २५० ते ३०० वर्षांपूर्वी सातपुड्याच्या या प्रदेशात हत्तींचे वास्तव्य होते; आज हत्ती नामशेष

विदर्भात तसे जंगली हत्ती नाहीत. गडचिरोली जिल्ह्यातील कमलापूर आणि मेळघाटातील सेमाडोह येथे हत्तींचे कॅम्प तयार करण्यात आले आहेत. मात्र, त्यांचा उपयोग मुख्यत्वे पर्यटनासाठी होतो आहे. ताडॊबातही काही हत्ती आहेत. मात्र, हे सगळे पाळीव हत्ती आहेत.

    धुळे (Dhule) : आज विदर्भात जंगली हत्ती कुठेही दिसत नाहीत. परंतु, सुमारे २५० ते ३०० वर्षांपूर्वी सातपुडा पर्वतरांगांमध्ये या हत्तींचे वास्तव्य होते. इतकेच नव्हे तर सातपुडा ते सह्याद्री पर्वतरांगा इतक्या मोठ्या परिसरात त्यांचा संचार होता, असे उल्लेख वनविभागाकडे असलेल्या नोंदीमंध्ये आढळतात.

    जंगलातील हत्तींचे अस्तित्व हे त्या वनांची समृद्धी दर्शविणारे असते. जिथे हत्ती असतात ती जंगले चांगल्या स्थितीत आहे, असे मानले जाते. विदर्भातील जंगलांमध्ये वाघ आणि बिबट्यांचा मोठ्या प्रमाणात वावर आहे. त्यांच्या संरक्षणासाठी अभयारण्ये निर्माण करण्यात आली आहेत. मात्र या जंगलांमध्ये जंगली हत्ती आढळत नाहीत. परंतु, सुमारे २५० ते ३०० वर्षांपूर्वी सातपुड्याच्या या प्रदेशात हत्तींचे वास्तव्य होते. विदर्भासह जळगाव, धुळे आणि पुढे सह्याद्रीपर्यंत महाराष्ट्रत हत्ती आढळून येत, असे ऐतिहासिक पुरावे आहेत.

    धुळे जिल्ह्यातील अनेरडॅम वन्यजीव अभयारण्याचा परिसर हे हत्तींच्या प्रजननासाठी उत्तम स्थान मानले जात असे. ही जंगले एकमेकांना जोडलेली असल्याने या परिसरात हत्तींचा मुक्त संचार होता. कालांतराने खाणी आणि इतर उद्योगांसाठी जंगलतोड सुरू झाली आणि हत्तींचे अधिवास आक्रसले. परिणामी विदर्भातून हत्ती नामशेष झाले. आता कोल्हापूर आणि त्याच्या आजूबाजूचा प्रदेश वगळता विदर्भ आणि महाराष्ट्रात जंगली हत्ती नामशेष झाले आहेत.

    ‘विदर्भातील नागझिऱ्यामध्ये हत्तींचे वास्तव्य होते. हत्तीखोदरा अशी नावे असलेली ठिकाणे तेथे आहेत. हत्तींचे वजन साधारणत: अडीच ते तीन टन असते. हत्ती एका जागी थांबला तर तेथील जमीन कडक होऊन जाईल. त्यामुळे, त्यांचे संचार करणे आवश्यक असते. हत्ती एका वर्षात साधारणत: २५० ते ३०० किमीपर्यंत जातो. या संचारासाठी त्यांना सलग जंगल लागते जे आता उपलब्ध नाही. त्यामुळे, जंगली हत्तींची संख्या आपल्याकडे कमी होत गेली,’ असे वरिष्ठ वनाधिकारी किशोर मिश्रीकोटकर यांनी सांगितले.

    उपयोग फक्त पर्यटनासाठी (Elephant Use only for tourism)
    मध्यप्रदेश, छत्तीसगड आणि दक्षिणेतील पाचही राज्यांमध्ये जंगली हत्तींचे वास्तव्य आहे. मात्र, विदर्भात तसे जंगली हत्ती नाहीत. गडचिरोली जिल्ह्यातील कमलापूर आणि मेळघाटातील सेमाडोह येथे हत्तींचे कॅम्प तयार करण्यात आले आहेत. मात्र, त्यांचा उपयोग मुख्यत्वे पर्यटनासाठी होतो आहे. ताडॊबातही काही हत्ती आहेत. मात्र, हे सगळे पाळीव हत्ती आहेत. कर्नाटकातील हत्ती पेंच व्याघ्र प्रकल्पात आणण्याबाबत वन विभागात एक वर्षापूर्वी चर्चा सुरू होती. मात्र, अद्याप ते हत्ती आलेले नाहीत.

    प्रशिक्षित माहूतांची वानवा (Wanava of trained mahouts)
    हत्तींची संख्या कमी झाल्यामुळे त्यांची देखभाल करणाऱ्या माहुतांची संख्याही कमी होऊ लागली आहे. त्यांना माणसाळवण्याचे आणि सांभाळण्याचे पारंपारिक ज्ञानही लोप पावत आहे. वारसा पद्धतीने हत्तींची देखभाल करणारे माहूतही विदर्भात उरलेले नाहीत. त्यामुळे अडचणींच्या प्रसंगी हत्तींना सांभाळणे वन विभागासाठीही जिकीरीचे होऊ लागले आहे.