300 रुपयांसाठी लढतायेत चार पिढ्या! काय आहे वाद ? वाचा गुजरातच्या या दोन आदिवासी कुटुंबांची कहाणी

हिशोबाच्या पलीकडे गेलेल्या शत्रुत्वाचे खरे कारण काय आहे हे फारसे माहिती नाही. १९६० च्या दशकात हरखा राठौरचे सहकारी आदिवासी जेठा राठोड यांच्याशी भांडण झाले होते. त्यावेळी तत्कालीन पंचानी हारखाला पहिल्या मुलाच्या कुटुंबाला 300 रुपये द्यावे लागतील असा निर्णय दिला होता.

    अहमदाबाद : गुजरातमधील दोन आदिवासी कुटुंबे चार पिढ्यांपासून अवघ्या 300 रुपयांसाठी भांडत आहेत. साबरकांठा जिल्ह्यातील आदिवासी कुटुंबांमधील हा संघर्ष कधी संपणार? त्याची शक्यता दुरूनही दिसत नाही. दोन डुंगरी भिल्ल कुटुंबांनी सहा दशकांपूर्वी त्यांच्या पूर्वजांना ठोठावलेल्या मूळ 300 रुपयांच्या दंडाच्या 80 पट जास्त रक्कम भरली आहे. खेरोजच्या टेंबा गावात दंड आणि मारामारीचे विचित्र चक्र सुरू असण्यामागेही एक मोठे कारण आहे. खरे तर हे आदिवासी लोक त्यांच्या वादात कायदेशीररीत्या पोलीस किंवा वरिष्ठ अधिकाऱ्यांकडे जात नाहीत. आपले वाद पंचाकडे नेण्याची जुनी प्रथा हे लोक पाळत आहेत. जे त्यांच्या समुदायाशी संबंधित वडिलांचे अनौपचारिक स्व-शासित मंडळ आहे.

    येथून लढा सुरू झाला
    हिशोबाच्या पलीकडे गेलेल्या शत्रुत्वाचे खरे कारण काय आहे हे फारसे माहिती नाही. १९६० च्या दशकात हरखा राठौरचे सहकारी आदिवासी जेठा राठोड यांच्याशी भांडण झाले होते. त्यावेळी तत्कालीन पंचानी हारखाला पहिल्या मुलाच्या कुटुंबाला 300 रुपये द्यावे लागतील असा निर्णय दिला होता. जेठाच्या कुटुंबीयांनी हारखाच्या नातेवाईकांवर हल्ला केला आहे. मध्यस्थ त्यांना शिक्षा देत राहिले आणि ते एकमेकांच्या ऋणात गेले. थकबाकी वेळेवर न भरल्याबद्दल दंड म्हणून चक्रवाढ व्याज आकारले जाईल, असा निर्णयही घेण्यात आला. गेल्या दिवाळीत पंच न्यायालयाने हर्खाच्या कुटुंबावर 25,000 रुपयांचे कर्ज थकीत असल्याचे उघड केले. थकबाकीच्या रकमेवरून हर्खाचा नातू विनोद, त्याची पत्नी चंपा आणि मुलगा कांती यांच्यावर ज्येष्ठाच्या दोन मुलांनी जानेवारी महिन्यात हल्ला केला.

    दीर्घकालीन पंच प्रणाली
    खेरोज येथील एका पोलीस अधिकाऱ्याने सांगितले की, “ही केवळ दोन कुटुंबे नाहीत ज्यांनी पिढ्यानपिढ्या कर्ज जमा केले आहे. या प्रदेशातील सर्व जमाती पंच पद्धतीचे पालन करतात जी शिक्षेची तरतूद करते आणि भांडण करणाऱ्या पक्षांमध्ये तोडगा काढण्यास मदत करते.’ नुकत्याच झालेल्या हल्ल्यानंतर हरखा आणि जेठा यांच्या कुटुंबातील वाद अखेर पोलिसांपर्यंत पोहोचला आहे. कारण ती वैद्यकीय-कायदेशीर बाब बनली होती. पोलीस अधिकारी म्हणाले, “समुदायातील वडीलधारी मंडळीही दोन कुटुंबांमध्ये मध्यस्थी करण्यात अपयशी ठरले.”

    वाद मिटवण्यासाठी 10 हजार ते 15 हजार रुपये दिले
    गतवर्षी दिवाळीनंतर हल्ला झालेल्या चंपा म्हणाल्या की, माझे सासरे लुका यांनी वाद मिटवण्यासाठी पैसे दिले होते. त्यानंतर पती विनोद आणि मुलगा कांती यांनीही वाद मिटवण्यासाठी 10 हजार ते 15 हजार रुपये दिले. सुरुवातीचा वाद काय होता हे कोणाला आठवतंय? याबाबत आमच्याकडे माहिती नाही. तरीही हा लढा पिढ्यानपिढ्या सुरू आहे आणि त्यामागे आमचा काही दोष नाही हे आम्ही पैसे देत आहोत. पोलीस अधिकाऱ्याने दिलेल्या माहितीनुसार, जेठा यांचा मुलगा भरत आणि नातू अरविंद यांनीही 10 ते 15 हजार रुपये देण्याचा दावा केला आहे. मात्र, दंडाबाबत अद्याप काहीही सांगण्यात आलेले नाही.