श्वासाशी निगडित ‘या’ गोष्टी अनेकांना नाही माहिती

एका मिनिटात किती वेळा श्‍वास घ्यावा याचा काही नियम नाही; पण सर्वसाधारणपणे एक श्‍वास चार नाडीच्या ठोक्यांइतका असतो. म्हणजे कोणत्याही निरोगी व्यक्‍तीच्या नाडीच्या ठोक्यांचे प्रमाण एका मिनिटात साधारण 72 असतो.

    श्‍वासोच्छ्वास म्हणजे माणसाचा प्राण. अगदी गर्भात असल्यापासून माणूस श्‍वास घेतो आणि सोडतो. श्‍वासोच्छ्वास करणे ही नैसर्गिक क्रिया आहे. ती मुद्दाम करावी लागत नाही; पण श्‍वास घ्यायचा कसा आणि सोडायचा कसा हे शिकावे लागते, असे कुणी तुम्हाला सांगितले तर? हे खरेच आहे. योगशास्त्रात श्‍वासोच्छ्वासाचे महत्त्व आहेच. आपण जर योग्य तर्‍हेने श्‍वासोच्छ्वास करायला शिकलो, तर तब्येतीच्या अनेक तक्रारी कमी होण्यास मदत होते.

    श्‍वास आपल्या जीवनातील सर्वात महत्त्वाची बाब आहे. आपल्या जन्मापासून मृत्यूपर्यंत श्‍वास आपल्याबरोबर असतो आणि आपण या श्‍वासाकडेच संपूर्ण दुर्लक्ष करत असतो. आपल्या शरीरात अब्जावधी पेशी आहेत. या सगळ्या पेशी मिळून चयापचय क्रिया करत राहतात. यासाठी ऑक्सिजनची गरज असते. ऑक्सिजन पेशींच्या क्रियेनंतर कार्बन डायऑक्साईडमध्ये परिवर्तीत होतो. हा कार्बन डायऑक्साईड अगदी थोड्या प्रमाणातही आत राहिला, तर पेशींचे मोठे नुकसान होते.

    आपण जर योग्य तऱ्हेने श्‍वास घेतला नाही, तर कार्बन डायऑक्साईड शरीरातच राहील आणि त्याचा त्रास आपल्याला होईल. आपण प्रत्येक श्‍वासाबरोबर सरासरी साधारण अर्धा लिटर हवा घेत असतो. याचा अर्थ असा आहे की, आपण आपल्या फुफ्फुसांच्या क्षमतेपैकी केवळ 15 ते 20 टक्केच वापर करतो. श्‍वास घेण्याची योग्य पद्धत आपण जर शिकून घेतली, तर आपल्या फुफ्फुसाच्या क्षमतेच्या 70 ते 75 टक्क्यांपर्यंत आपण श्‍वास घेऊ शकतो. फुफ्फुसांचा वीस टक्के भाग हवेनेच व्यापलेला असतो.

    श्‍वासाचे प्रकार : श्‍वास घेण्याचे अनेक प्रकार आहेत; पण ढोबळ मानाने ते तीन विभागात आहेत.

    कॉलर बोन ब्रिदिंग : याला बोली भाषेत हाय सोसायटी ब्रिदिंग असे म्हणतात. यात छातीच्या वरच्या भागातूनच श्‍वास घेतला जातो. म्हणजे मोकळेपणाने श्‍वास घेतला जात नाही.

    थोरेसिक किंवा कोस्टल ब्रिदिंग : याला सर्वसाधारण भाषेत मिडल क्‍लास ब्रिदिंग म्हणतात. यात मधल्या भागाचा म्हणजे छातीचा जास्त वापर होतो.

    अब्डॉमिनल ब्रिदिंग : याला लोअर क्‍लास ब्रिदिंग असेही म्हणतात. यात अधिक करून छातीच्या खालच्या भागातून श्‍वास घेतला जातो.
    श्‍वास घेण्याच्या या तिन्ही प्रकारांना मिळून जर श्‍वास घेतला जात असेल, तर तीच श्‍वास घेण्याची योग्य पद्धत आहे. यालाच योगानुसार श्‍वास असे म्हणतात.

    श्‍वास घेण्याची योग्य पद्धत
    श्‍वास घेण्याची योग्य पद्धत शिकणे आवश्यक असते. सुरुवातीला श्‍वास घेण्याची योग्य पद्धत आपल्या लक्षात राहत नाही. योग्य तऱ्हेने श्‍वास घेण्याची सवय करा. सुरुवातीला श्‍वास घेण्याची योग्य पद्धत लक्षात राहत नाही. अशावेळी दर अर्ध्या तासाचा गजर लावून आपल्या श्‍वासाकडे लक्ष द्या आणि तीन-चार मिनिटांसाठी योग्य तऱ्हेने श्‍वास घेण्याचा सराव करा. तुम्ही जर तीन ते चार महिने अशाप्रकारे सराव केलात तर योग्य तऱ्हेने श्‍वास घेण्याची सवय तुम्हाला जडेल आणि मग योग्य तऱ्हेने श्‍वास घेण्यासाठी तुम्हाला वेगळे प्रयत्नही करावे लागणार नाहीत.

    योग्य श्‍वास घेण्याचा फॉर्म्युला (एसएसएलडी)

    एस (स्मूद) : श्‍वास अगदी सहजपणे घ्या. श्‍वास घेताना आवाज येता कामा नये. श्‍वास सहजपणे घेणे गरजेचे आहे. कारण, जोरात श्‍वास घेतल्याने फ्रिक्शन होते आणि विनाकारण ऊर्जा खर्च होते.

    एस (स्लो) : श्‍वास सावकाश घ्या. भरभर घेऊ नका. श्‍वास घेताना पोट बाहेर यावे आणि छातीही फुलावी, याकडे लक्ष द्या.

    एल (लाँग) : श्‍वास घेण्याचा अवधी जास्त असायला हवा. जितका वेळ श्‍वास आत घ्यायला लागतो, त्याच्या दीडपट वेळ श्‍वास बाहेर सोडताना लागला पाहिजे याकडे लक्ष द्या.

    डी (डीप) : श्‍वास खोलवर घ्या. असे वाटायला हवे की श्‍वास पोटाच्या अगदी आतून येतो आहे.
    मात्र एक लक्षात ठेवा. ओढून ताणून हा सराव करू नका. सहजपणे जितका शक्य होतो तितकाच करा.

    एका मिनिटात किती वेळा श्‍वास घ्यायचा?
    एका मिनिटात किती वेळा श्‍वास घ्यावा याचा काही नियम नाही; पण सर्वसाधारणपणे एक श्‍वास चार नाडीच्या ठोक्यांइतका असतो. म्हणजे कोणत्याही निरोगी व्यक्‍तीच्या नाडीच्या ठोक्यांचे प्रमाण एका मिनिटात साधारण 72 असतो. अशावेळी त्याचा श्‍वास मिनिटात 15 ते 18 वेळा असू शकतो. मात्र, खेळाडू आणि शारीरिक कष्ट अधिक करणार्‍या लोकांमध्ये ही संख्या 12-13 असू शकते. खेळाडूंचा श्‍वास आणि नाडीचे ठोके कमी असतात, तर जाड व्यक्‍तींचे जास्त असतात. याचे कारण म्हणजे खेळाडू आणि जीममध्ये नियमितपणे शारीरिक व्यायाम जास्त करतात जेणेकरून त्यांच्या नाडीचे ठोके हळूहळू कमी होत जातो. याचा फायदा असा होतो की, आपल्या हृदयाला काम कमी करावे लागते. त्यामुळे गरज पडेल तेव्हा काम करण्यासाठी हृदयाकडे ऊर्जा शिल्लक राहते. मात्र, जर कुणाचा श्‍वास 12 पेक्षा कमी आणि 25 पेक्षा जास्त असेल तर ते धोकादायक असते.