मंगळवार, 20 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- सोशल मीडिया
International Literacy Day 2026: दरवर्षी ८ सप्टेंबर रोजी जगभरात आंतरराष्ट्रीय साक्षरता दिन साजरा केला जातो. वाचणे आणि लिहिणे हे केवळ एक आवश्यक कौशल्य नसून प्रत्येक व्यक्तीचा मूलभूत अधिकार आहे, याची ही दिवस आठवण करून देतो. साक्षरता ही व्यक्तीला शिक्षण मिळवण्यासाठी, चांगल्या संधी शोधण्यासाठी, समाजात सहभाग वाढवण्यासाठी आणि आपले जीवन सुधारण्यासाठी मार्ग मोकळा करून देते.
वर्ष २०२६ मध्ये आंतरराष्ट्रीय साक्षरता दिन विशेष महत्त्वाचा आहे कारण यावेळी त्याची ६० वी जयंती साजरी होत आहे. सहा दशके पूर्ण झाल्यानिमित्त बदलत्या जगात साक्षरतेची गरज कशी बदलत आहे आणि जगासमोर अद्याप कोणती आव्हाने आहेत, यावर लक्ष केंद्रित केले जात आहे. युनेस्कोच्या मते, ही थीम साक्षरतेला सामाजिक समावेशकतेला, शाश्वत भविष्याला आणि उपजीविकेच्या व आर्थिक विकासाच्या चांगल्या संधींशी जोडण्यावर भर देते.
आंतरराष्ट्रीय साक्षरता दिनाची सुरुवात १९६६ मध्ये झाली. युनेस्कोने आपल्या १४ व्या महापरिषदेदरम्यान ८ सप्टेंबर रोजी आंतरराष्ट्रीय साक्षरता दिन म्हणून घोषणा केली होती. त्यानंतर पहिला आंतरराष्ट्रीय साक्षरता दिन १९६७ मध्ये साजरा करण्यात आला. तेव्हापासून दरवर्षी ८ सप्टेंबर रोजी हा दिवस पाळला जातो. याचा उद्देश सरकारे, शिक्षक, संस्था, संघटना आणि सर्वसामान्यांना जगातील प्रत्येक व्यक्तीपर्यंत साक्षरतेच्या संधी पोहोचवणे किती महत्त्वाचे आहे याची आठवण करून देणे हा आहे. साक्षरता दिनाचा उद्देश केवळ लोकांना वाचायला आणि लिहायला शिकवण्यापुरता मर्यादित नाही.
युनेस्को साक्षरतेस मूलभूत मानवी हक्क मानते. वाचन आणि लेखनाची क्षमता लोकांना इतर हक्कांपर्यंत पोहोचण्यास, ज्ञान आणि आवश्यक कौशल्ये आत्मसात करण्यास, समाजात सक्रिय सहभाग घेण्यासाठी आणि स्वतःसाठी नवीन संधी शोधण्यास मदत करते.
आंतरराष्ट्रीय साक्षरता दिन २०२६ ची थीम ‘लोक, ग्रह आणि समृद्धीसाठी साक्षरता’ (Literacy for people, the planet and prosperity) ही आहे. याचा सरळ अर्थ असा की साक्षरतेला केवळ वाचन-लेखन क्षमतेच्या दृष्टीने पाहिले जाऊ नये. याचा प्रभाव व्यक्ती, समाज, पर्यावरण आणि आर्थिक विकासापर्यंत पोहोचतो. युनेस्कोनुसार, या वर्षाची थीम साक्षरता ही समावेशकतेला प्रोत्साहन देण्यात, शाश्वत भविष्य घडवण्यात आणि लोकांसाठी उपजीविका व आर्थिक विकासाच्या संधी वाढवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावू शकते यावर लक्ष वेधून घेते. म्हणजेच साक्षर व्यक्ती केवळ पुस्तक वाचण्यास सक्षम नसते, तर ती आपल्या सभोवतालची जग अधिक चांगल्या प्रकारे समजू शकते, उपलब्ध संधींचा लाभ घेऊ शकते आणि समाजात अधिक प्रभावीपणे सहभागी होऊ शकते.
RTE Fee Reimbursement: आरटीई शाळांच्या थकित प्रकरण संपणार, राज्य शासनाकडून विशेष आढावा समिती जाहीर
वर्ष २०२६ मध्ये आंतरराष्ट्रीय साक्षरता दिनाच्या सुरुवातीला ६० वर्षे पूर्ण होत आहेत. सहा दशकांच्या या प्रवासात जगातील साक्षरतेच्या पातळीत बरीच सुधारणा झाली आहे. तरीही हा टप्पा पूर्ण झालेला नाही. युनेस्कोच्या २०२४ च्या आकडेवारीनुसार, जगभरात कमीत कमी ७३.९ कोटी तरुण आणि प्रौढ असे आहेत ज्यांच्याकडे मूलभूत साक्षरता कौशल्ये नाहीत, म्हणजेच आजही मोठ्या प्रमाणावर लोक वाचन-लेखनाच्या मूलभूत क्षमतेपासून वंचित आहेत. याशिवाय मुलांच्या शिक्षणाबाबतही मोठी अडचण कायम आहे.
जगात दर १० पैकी ४ मुले वाचनामध्ये किमान कौशल्याची पातळी गाठू शकत नाहीत. अशा स्थितीत २०२६ चा साक्षरता दिन गेल्या सहा दशकांमधील प्रगती पाहण्यासोबतच आजूबाजूला असलेल्या त्रुटी आणि नवीन आव्हानांचा विचार करण्याची संधी देईल.
आज जग वेगाने बदलत आहे. तंत्रज्ञान, रोजगार, शिक्षण आणि समाज यांच्या कार्यपद्धतीत सातत्याने बदल होत आहेत. अशा वेळी साक्षरतेची गरज पूर्वीपेक्षा अधिक व्यापक झाली आहे. याच कारणामुळे या वर्षी साक्षरतेला केवळ व्यक्तीच्या वाचन-लेखन कौशल्यापुरते मर्यादित ठेवण्यात आलेले नाही. त्यास सामाजिक, पर्यावरणीय आणि आर्थिक विकासाशी जोडले जात आहे. आंतरराष्ट्रीय साक्षरता दिन २०२६ चे आयोजन मागील ६० वर्षांच्या उपलब्धींचे मूल्यांकन करण्यासाठी, जुन्या व उदयोन्मुख आव्हानांची ओळख पटवण्यासाठी आणि भविष्यातील साक्षरता धोरणे व कार्यक्रम सुधारण्याच्या दिशेने काम करण्याची संधी देईल.
आंतरराष्ट्रीय साक्षरता दिन २०२६ निमित्त युनेस्कोचा जागतिक सोहळा ८ आणि ९ सप्टेंबर २०२६ रोजी मेक्सिकोच्या चियापास (Chiapas) येथे आयोजित केला जाईल. हा कार्यक्रम मेक्सिको सरकारच्या सहकार्याने पार पडेल. या जागतिक कार्यक्रमात शिक्षणमंत्री, तज्ज्ञ, शिक्षक आणि विद्यार्थी सहभागी होतील. येथे जगातील साक्षरतेच्या बाबतीत झालेली प्रगती आणि सध्या अस्तित्वात असलेल्या आव्हानांवर चर्चा केली जाईल.
कार्यक्रमादरम्यान ‘युनेस्को इंटरनॅशनल लिटरेसी प्राईजेस’ (UNESCO International Literacy Prizes) देखील प्रदान केले जातील. या पुरस्कारांच्या माध्यमातून जगभरात साक्षरतेच्या क्षेत्रात उत्कृष्ट कार्य करणाऱ्या उपक्रमांचा सन्मान केला जाईल.
