सोमवार, 19 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- सोशल मीडिया
National Award to Teachers 2026 : आयआयटी बॉम्बेच्या अर्थ विज्ञान विभागाचे असोसिएट प्रोफेसर विक्रम विशाल यांना उच्च शिक्षण, जिओसायन्स रिसर्च आणि शिक्षणाच्या नव्या पद्धतींमधील योगदानासाठी ‘नॅशनल अवॉर्ड टू टीचर्स २०२६’ (National Award to Teachers 2026) ने सन्मानित करण्यात आले आहे. त्यांचे काम विशेषतः जिओसायन्स शिक्षण, हवामान विज्ञान आणि कार्बन कॅप्चर, युटिलायझेशन अँड स्टोरेज (CCUS) शी जोडलेले आहे. CCUS ही अशा तंत्रज्ञानांची मालिका आहे, ज्याचा उद्देश कार्बन डायऑक्साइड निष्कासित करणे, त्याचा वापर करणे किंवा सुरक्षित पद्धतीने साठवणे हा आहे. प्राध्यापक विशाल यांनी शिक्षण आणि संशोधनाला व्यावहारिक समस्यांशी जोडण्यावर भर दिला असून, त्यांचे काम विद्यार्थ्यांना ऊर्जा संक्रमण आणि पर्यावरणाशी संबंधित आव्हानांसाठी तयार करण्यावर केंद्रित आहे.
प्राध्यापक विशाल यांच्या शिक्षण पद्धतीत क्लिष्ट आणि जुने ज्ञान वास्तविक औद्योगिक समस्यांशी जोडले जाते. ते जिओमेकॅनिक्ससारखे विषय केवळ पुस्तकांपुरते मर्यादित न ठेवता त्यांच्या व्यावहारिक वापरावर भर देतात. त्यांच्या अभ्यासक्रमात उद्योगांशी जोडलेले उपाय, प्रयोगशाळा आधारित उपक्रम आणि वास्तविक परिस्थितीशी संबंधित उदाहरणांचा समावेश असतो. यामुळे विविध शाखांमधून येणाऱ्या विद्यार्थ्यांना ऊर्जा आणि पर्यावरणाशी संबंधित समस्या समजून घेण्याची संधी मिळते. त्यांची ही बहु-विद्याशाखीय आणि उद्योग-अभिमुख शिक्षण शैली त्यांच्या योगदानाचा एक महत्त्वाचा भाग मानली जाते.
शिक्षणासोबतच प्राध्यापक विक्रम विशाल संशोधनाच्या क्षेत्रातही सक्रिय आहेत. ते आयआयटी बॉम्बे येथील ‘नॅशनल सेंटर ऑफ एव्हिलेन्स इन कार्बन कॅप्चर अँड युटिलायझेशन’चे समन्वयक म्हणून काम करत आहेत. येथे त्यांचे संशोधन प्रामुख्याने जमिनीखालील कार्बन साठवणूक आणि जलाशय यंत्रशास्त्र (Reservoir Mechanics) यांसारख्या क्षेत्रांवर केंद्रित आहे. CCUS ला भविष्यातील कमी-कार्बन ऊर्जा व्यवस्थेशी संबंधित एक अत्यंत महत्त्वाचे क्षेत्र मानले जाते.
कार्बनला भूगर्भातील वातावरणात सुरक्षित ठेवण्याशी संबंधित वैज्ञानिक पैलूंचा समावेश या क्षेत्रात होतो. प्राध्यापक विशाल यांचे काम जिओसायन्स, अभियांत्रिकी आणि हवामान उपायांना एकत्र जोडते.
प्राध्यापक विशाल यांच्या शिक्षण आणि मार्गदर्शन उपक्रमांचा लाभ मोठ्या संख्येने विद्यार्थ्यांना झाला आहे. उपलब्ध माहितीनुसार, त्यांनी आतापर्यंत हजारो पदवी आणि पदव्युत्तर विद्यार्थ्यांना प्रशिक्षण आणि मार्गदर्शन केले आहे. यामध्ये ऊर्जा संक्रमण, पर्यावरण आणि शाश्वत ऊर्जा यांसारख्या संशोधकीय क्षेत्रांवर काम करणाऱ्या विद्यार्थ्यांचाही समावेश आहे. त्यांचे उद्दिष्ट विद्यार्थ्यांना केवळ परीक्षा आणि पदवीपुरते मर्यादित न ठेवता भविष्यातील वैज्ञानिक आणि पर्यावरणीय आव्हानांसाठी तयार करणे हे आहे.
प्राध्यापक विक्रम विशाल यांच्या कामाची खासियत जिओसायन्स शिक्षण, उद्योग सहकार्य आणि हवामान उपाय यांच्यातील संबंध जोडण्यात दिसून येते. त्यांच्या योगदानामध्ये भूगर्भीय ऊर्जा, अपारंपरिक संसाधने आणि कार्बन पृथक्करण यांसारख्या तंत्रज्ञानाशी संबंधित औद्योगिक उपायांचाही समावेश आहे. ‘नॅशनल अवॉर्ड टू टीचर्स २०२६’ हा पुरस्कार त्यांच्या उच्च शिक्षण आणि शिक्षण क्षेत्रातील नाविन्यपूर्ण योगदानास मिळालेली एक महत्त्वाची मान्यता आहे.
त्यांचे उदाहरण हे दाखवून देते की, आधुनिक उच्च शिक्षणामध्ये शिक्षकाची भूमिका केवळ वर्गातील अध्यापनापुरती मर्यादित नसून संशोधन, उद्योग आणि विद्यार्थ्यांचे मार्गदर्शन एकत्र करून ऊर्जा संक्रमणासारख्या मोठ्या जागतिक आव्हानांवर काम करणारी नवी पिढी तयार करणे हे आहे.
