गुरुवार, 22 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
रावणाचा वध करून अधर्मावर धर्माचा विजय मिळवल्यानंतर प्रभू श्रीरामांनी लंकेत अधिक काळ न थांबता अयोध्येकडे प्रस्थान केले. लंकेसारखी सुवर्णनगरी जिंकण्याची संधी असूनही त्यांनी तेथील राज्यावर आपला अधिकार सांगितला नाही. उलट, रावणाचा भाऊ विभीषण याला लंकेचा राजा म्हणून अभिषिक्त केले आणि आपल्या मायभूमीकडे परतण्याचा निर्णय घेतला. प्रभू रामांच्या या कृतीमागे केवळ अयोध्येला परतण्याची ओढ नव्हती, तर वचनपालन, कर्तव्यनिष्ठा आणि मातृभूमीवरील प्रेम या उदात्त मूल्यांचाही आविष्कार होता.
प्रभू रामांना चौदा वर्षांचा वनवास भोगावा लागला, तेव्हा भरताने अयोध्येचे राज्य स्वीकारण्यास नकार दिला. त्याने रामांच्या पादुका सिंहासनावर ठेवून त्यांच्या प्रतिनिधीच्या रूपाने राज्यकारभार सांभाळला. प्रभू रामांनी वनवासाची चौदा वर्षे पूर्ण होताच अयोध्येत परतावे, अशी त्याची अपेक्षा होती. रामांच्या अनुपस्थितीत भरताने अत्यंत संयमाने आणि त्यागाच्या भावनेने जीवन व्यतीत केले.
राम वनवासातून वेळेत परतले नाहीत, तर प्राणत्याग करण्याची प्रतिज्ञा भरताने केल्याचा उल्लेख रामायणात आहे. त्यामुळे रामांसाठी अयोध्येला परतणे हा केवळ कौटुंबिक आनंदाचा विषय नव्हता; तो आपल्या प्रिय भावाला दिलेल्या शब्दाशी आणि त्याच्या जीवनाशी संबंधित होता.
प्रभू श्रीरामांचे संपूर्ण जीवन वचनपालनाच्या आदर्शाने उजळून निघाले आहे. वडील राजा दशरथ यांनी कैकेयीला दिलेल्या वचनाची पूर्तता करण्यासाठी रामांनी कोणतीही तक्रार न करता राजवैभवाचा त्याग केला आणि वनवास स्वीकारला. त्यांच्यासाठी व्यक्तिगत सुखापेक्षा कर्तव्य आणि सत्याला अधिक महत्त्व होते.
चौदा वर्षांचा वनवास पूर्ण झाल्यानंतर अयोध्येला परतणे हे त्यांच्या कर्तव्याचा भाग होते. त्यामुळे लंकेत विजय मिळाल्यानंतर तेथे अधिक काळ राहण्यापेक्षा दिलेल्या मुदतीत अयोध्येत पोहोचण्याला त्यांनी प्राधान्य दिले. त्यांच्या या कृतीतून जीवनातील संकटे कितीही मोठी असली, तरी दिलेल्या शब्दाचे महत्त्व कमी होता कामा नये, हा संदेश मिळतो.
लंका ही संपत्ती, वैभव आणि सुवर्णमहालांनी समृद्ध अशी नगरी म्हणून रामायणात वर्णिली आहे. रावणाचा पराभव केल्यानंतर त्या राज्यावर स्वतःचे वर्चस्व प्रस्थापित करण्याची संधी रामांकडे होती. मात्र, त्यांचा उद्देश लंकेवर राज्य करणे हा नव्हता. सीतेची सुटका करणे, अन्यायाचा प्रतिकार करणे आणि धर्माची प्रतिष्ठा राखणे, हे त्यांच्या मोहिमेचे प्रमुख उद्दिष्ट होते.
म्हणूनच त्यांनी विभीषणाला लंकेचे राज्य सोपवले. विभीषणाने रावणाच्या अधर्माला विरोध करून रामांना साथ दिली होती. त्याला राजा बनवून रामांनी न्याय्य आणि धर्माधिष्ठित राज्यव्यवस्थेचा आदर्श समोर ठेवला. विजय मिळवणे म्हणजे दुसऱ्याचे राज्य बळकावणे नव्हे, तर अन्यायाचा अंत करून योग्य व्यक्तीच्या हाती सत्ता सोपवणे, हे त्यांनी कृतीतून दाखवून दिले.
‘जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी’
रामायणातील एक प्रसिद्ध सुभाषित आहे—
याचा अर्थ, माता आणि जन्मभूमी या स्वर्गापेक्षाही श्रेष्ठ आहेत.
उत्तरकांडाशी संबंधित प्रचलित रामायणपरंपरेत लंकेतील वैभव पाहून लक्ष्मणाने तेथे राहण्याची इच्छा व्यक्त केल्याच्या प्रसंगात राम हे विचार मांडतात. या वचनाचा आशय मातृभूमीप्रती असलेले प्रेम आणि आपल्या मुळांशी असलेली निष्ठा हा आहे.
सुवर्णलंकेचे वैभव कितीही आकर्षक असले, तरी प्रभू रामांसाठी अयोध्या ही केवळ राजधानी नव्हती. ती त्यांची जन्मभूमी, कुटुंब, प्रजा आणि कर्तव्य यांचे प्रतीक होती. त्यामुळे परकीय भूमीतील संपत्तीपेक्षा स्वतःच्या मातृभूमीशी असलेले नाते त्यांच्यासाठी अधिक मोलाचे होते.
विभीषणाचा राज्याभिषेक झाल्यानंतर प्रभू रामांनी माता सीता, लक्ष्मण आणि आपल्या सहकाऱ्यांसह अयोध्येकडे परतीचा प्रवास सुरू केला. रामायणाच्या कथेनुसार, या प्रवासासाठी पुष्पक विमानाचा उपयोग करण्यात आला. प्रवासादरम्यान त्यांनी सीतेला युद्धाशी आणि वनवासाशी संबंधित महत्त्वाच्या स्थळांची माहिती दिली, असे वर्णन येते.
अयोध्येत रामांच्या आगमनाने चौदा वर्षांच्या प्रतीक्षेचा अंत झाला. भरताची निष्ठा, रामांचे वचनपालन आणि प्रजेचे प्रेम यांचा हा भावपूर्ण संगम होता. रामराज्याच्या संकल्पनेचा पाया केवळ सामर्थ्य किंवा विजयात नसून, त्याग, न्याय, कर्तव्य आणि लोककल्याण यांत आहे, याची जाणीव या प्रसंगातून होते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: श्रीरामांचा उद्देश लंका बळकावणे हा नव्हता, तर अन्यायाचा अंत करणे आणि सीतेची सुटका करणे हा होता. त्यांनी धर्माचे पालन करत लंकेचे राज्य विभीषणाला सोपवले.
Ans: १४ वर्षांचा वनवास संपताच राम न परतल्यास भरताने प्राणत्यागाची प्रतिज्ञा केली होती, तसेच वडिलांच्या वचनाचे आणि वेळेचे पालन करणे हे रामांचे आद्य कर्तव्य होते.
Ans: याचा अर्थ 'माता आणि जन्मभूमी या स्वर्गापेक्षाही श्रेष्ठ आहेत' असा होतो. सुवर्णलंकेच्या वैभवापेक्षा रामांनी आपली जन्मभूमी अयोध्येला अधिक महत्त्व दिले.
