शनिवार, 5 सप्टेंबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
माता महाविद्या देवीचे मंदिर मथुरा शहरातील प्राचीन धार्मिक परिसरात असून, मंदिराशी महाविद्या कुंडाची परंपराही जोडली जाते. श्रीकृष्णाच्या जन्मभूमीला भेट देणाऱ्या भक्तांसाठी हे महत्त्वाचे देवीस्थान मानले जाते.
भारतीय संस्कृतीत कुलदेवतेला अत्यंत महत्त्व आहे. कुटुंबाचे रक्षण, मंगलकार्य आणि संकटकाळात आधार देणारी दैवी शक्ती म्हणून कुलदेवतेची पूजा केली जाते. त्याच परंपरेत मथुरेतील महाविद्या देवीला यदुवंशाची कुलदेवी मानले जाते.
पौराणिक कथेनुसार नंद आणि यशोदा यांनी बालकृष्णाच्या रक्षणासाठी महाविद्या देवीची पूजा केली होती. कृष्णाच्या बालपणीच्या संस्कारांशी, विशेषतः मुंडन संस्काराशीही या देवीस्थानाचा संबंध सांगितला जातो. त्यामुळे महाविद्या देवीचे मंदिर हे केवळ देवीचे स्थान न राहता बालकृष्णाच्या जीवनाशी जोडलेले श्रद्धास्थान बनले आहे.
श्रीकृष्णाच्या जन्मकथेतही देवीशक्तीला विशेष स्थान आहे. कृष्णाचा जन्म कंसाच्या कारागृहात झाला आणि वसुदेवांनी त्याला गोकुळात नंद-यशोदांच्या घरी आणले. त्याच वेळी यशोदेला एका कन्येचा जन्म झाला. कंसाने तिला मारण्याचा प्रयत्न केला असता ती त्याच्या हातातून सुटून योगमायेच्या रूपात आकाशात प्रकट झाली, अशी भागवतपरंपरेतील प्रसिद्ध कथा आहे. यामुळे कृष्णाच्या अवतारकथेत श्रीकृष्णाबरोबर योगमाया किंवा देवीशक्तीचेही महत्त्व अधोरेखित होते.
श्रीकृष्णाशी माता कात्यायनीचाही अत्यंत जवळचा संबंध आहे. मात्र तिची परंपरा महाविद्या देवीपेक्षा वेगळी आहे. श्रीमद्भागवत महापुराणातील प्रसिद्ध कथेनुसार, व्रजातील कुमारिका गोपींनी मार्गशीर्ष महिन्यात कात्यायनी देवीचे व्रत केले. यमुनेच्या तीरावर स्नान करून त्यांनी देवीची पूजा केली आणि नंदनंदन श्रीकृष्ण आपल्याला पतीरूपाने प्राप्त व्हावेत अशी प्रार्थना केली. त्यामुळे ब्रजपरंपरेत कात्यायनी देवीला कृष्णप्राप्तीची अधिष्ठात्री शक्ती मानले जाते.
म्हणून “श्रीकृष्णाची कुळदेवता कात्यायनी की महाविद्या?” या प्रश्नाचे उत्तर देताना संदर्भ वेगळा ठेवणे आवश्यक आहे.
मथुरेतील स्थानिक परंपरेनुसार महाविद्या देवी यदुवंशाची कुलदेवी मानली जाते; तर ब्रजभूमीत कात्यायनी देवीचा संबंध गोपींच्या कृष्णप्राप्तीच्या व्रताशी आहे.
दोन्ही परंपरांमधून एक सुंदर आध्यात्मिक संदेश मिळतो.. श्रीकृष्णभक्ती आणि देवीशक्तीची उपासना या भारतीय अध्यात्मात परस्परपूरक आहेत.
म्हणूनच मथुरेला जाणाऱ्या कृष्णभक्ताने कृष्णजन्मभूमीबरोबर माता महाविद्या देवीचे दर्शन घेतल्यास यदुवंशाच्या कुलपरंपरेचे आणि कृष्णकथेतील दैवी शक्तीचे स्मरण होते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
