बुधवार, 21 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- गुगल
या संतपरंपरेत संत ज्ञानेश्वर महाराजांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. त्यांनी आपल्या अलौकिक प्रतिभेने आणि आध्यात्मिक अनुभूतीने सामान्य माणसासाठी ज्ञानाची कवाडे खुली केली. त्यांच्या जीवनातील अनेक प्रसंग आजही भक्तांच्या मनात श्रद्धा निर्माण करतात. त्यांपैकी रेड्याच्या मुखातून वेद वदवून घेतल्याची आख्यायिका विशेष प्रसिद्ध आहे.
या आख्यायिकेशी संबंधित रेड्याची समाधी पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर तालुक्यात असलेल्या आळे गावात असल्याची श्रद्धा आहे. आळे येथील हे समाधी मंदिर संत ज्ञानेश्वर महाराजांच्या स्मृतीशी जोडले गेले असून, वारकरी संप्रदायातील भाविकांसाठी ते श्रद्धेचे स्थान मानले जाते.
संत ज्ञानेश्वर महाराज हे तेराव्या शतकातील महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेतील महान संत, तत्त्वज्ञ आणि कवी होते. त्यांचे वडील विठ्ठलपंत आणि आई रुक्मिणीबाई. निवृत्तिनाथ, ज्ञानेश्वर, सोपानदेव आणि मुक्ताबाई या चार भावंडांनी अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीतही अध्यात्माचा मार्ग स्वीकारला.
त्या काळात समाजामध्ये कर्मकांड, जातिभेद आणि धार्मिक ज्ञानावरील काही विशिष्ट वर्गांची मक्तेदारी मोठ्या प्रमाणावर होती. अशा परिस्थितीत संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी भगवद्गीतेतील तत्त्वज्ञान मराठी भाषेतून सामान्य जनतेपर्यंत पोहोचवले. त्यांनी रचलेल्या ज्ञानेश्वरी या ग्रंथाने मराठी साहित्याला आणि अध्यात्माला नवे वैभव प्राप्त करून दिले.
ज्ञानेश्वर महाराजांच्या विचारांचा केंद्रबिंदू सर्व जीवांमध्ये परमेश्वराचे अस्तित्व पाहणे हा होता. त्यांच्या दृष्टीने भक्ती ही केवळ कर्मकांडापुरती मर्यादित नव्हती, तर ती सर्व प्राणिमात्रांविषयी प्रेम, करुणा आणि समभाव बाळगण्याची जीवनदृष्टी होती.
पैठणमधील शास्त्री-पंडितांनी या चार भावंडांना प्रचंड त्रास दिला आणि मुंज करण्यास व वेदपठणाचा अधिकार देण्यास स्पष्ट नकार दिला. पंडितांनी ज्ञानेश्वरांचा उपहास करण्यासाठी आणि त्यांची परीक्षा घेण्यासाठी विचारले, “या जगात वेद केवळ ब्राह्मणांचे आहेत, मग तू जर ज्ञानी आहेस, तर या समोर उभ्या असलेल्या मुक्या रेड्याच्या तोंडातून वेद म्हणून दाखव.”
ज्ञानेश्वर माऊलींनी कोणतीहीार न मानता, अत्यंत शांतपणे त्या रेड्याच्या मस्तकावर आपला हात ठेवला. क्षणातच त्या मुक्या रेड्याच्या मुखातून ऋग्वेदाच्या ऋचा स्पष्टपणे बाहेर पडू लागल्या:‘ॐ अग्निमीळे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम् । होतारं रत्नधातमम् ॥’ (ऋग्वेदातील पहिली ऋचा)
या कथेमागील आध्यात्मिक आशय असा की, परमेश्वराचे अस्तित्व कोणत्याही एका व्यक्तीपुरते किंवा समाजघटकापुरते मर्यादित नाही. प्रत्येक जीवामध्ये चैतन्य आहे आणि त्या चैतन्याचा आदर करणे हेच खऱ्या अध्यात्माचे लक्षण आहे.
पुणे ते आळेफाटा हे अंतर साधारणपणे ९० ते १०० किमी आहे. पुणे (शिवाजीनगर/संगमवाडी) वरुन नाशिक किंवा जुन्नरकडे जाणाऱ्या एसटी बसने अथवा ट्रॅव्हल्सने तुम्ही आळेफाट्याला उतरू शकता. तेथून रिक्षाने आळे गावातील मंदिरापर्यंत जाता येते. मुंबई/ठाणे/कल्याणकडून येताना माळशेज घाटा मार्ग (कल्याण-अहमदनगर हायवे) ने आळेफाट्याला येऊ शकता. कल्याण, ठाणे येथून आळेफाटा किंवा अहमदनगरकडे जाणाऱ्या बसेस उपलब्ध असतात.
पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर तालुक्यातील आळे गावातील रेड्याची समाधी हे संत ज्ञानेश्वर महाराजांच्या जीवनाशी संबंधित श्रद्धास्थान म्हणून ओळखले जाते. रेड्याच्या मुखातून वेद वदवून घेतल्याची प्रसिद्ध आख्यायिका या स्थळाला विशेष धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व प्राप्त करून देते.
आळे येथील रेड्याची समाधी ही केवळ एका प्रसिद्ध आख्यायिकेशी जोडलेली जागा म्हणून न पाहता, संतविचारांची आठवण करून देणारे श्रद्धास्थान म्हणून पाहता येते. संत ज्ञानेश्वर महाराजांचा संदेश हाच की, ज्ञानाने अहंकार नष्ट व्हावा, भक्तीने मन निर्मळ व्हावे आणि प्रत्येक जीवाकडे आदराने पाहण्याची दृष्टी निर्माण व्हावी.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
