सोमवार, 19 ऑक्टोबर 2026
एक बैठक आणि चीन-पाकिस्तानला संदेश... जयशंकर SCO समिटमध्ये सहभागी होणार नाहीत, भारताचे मोठे उद्दिष्ट
परराष्ट्र मंत्री एस जयशंकर 15-16 ऑक्टोबरला पाकिस्तान दौऱ्यावर जाणार आहेत. येथील शांघाय कोऑपरेशन ऑर्गनायझेशन (SCO) बैठकीत ते भारतीय शिष्टमंडळाचे नेतृत्व करतील. एका दशकातील भारतीय परराष्ट्रमंत्र्यांचा हा पहिलाच पाकिस्तान दौरा आहे. पाकिस्तानने पंतप्रधान नरेंद्र मोदींना परिषदेसाठी आमंत्रित केले होते, परंतु त्यांच्या जागी परराष्ट्र मंत्री जयशंकर भारतीय संघाचे नेतृत्व करणार आहेत. अशा परिस्थितीत हा SCO म्हणजे काय आणि या परिषदेसाठी परराष्ट्रमंत्री जयशंकर यांना इस्लामाबादला पाठवण्याचा निर्णय भारताने का घेतला, असा प्रश्न अनेकांना पडतो. चला समजून घेऊया.
हे SCO काय आहे?
1996 मध्ये चीन, रशिया, कझाकिस्तान, किर्गिस्तान आणि ताजिकिस्तान यांनी ‘शांघाय फाइव्ह’ची स्थापना केली. 1991 मध्ये यूएसएसआर किंवा सोव्हिएत युनियनच्या पतनाने 15 स्वतंत्र देशांना जन्म दिला. तथापि, याने अतिरेकी धार्मिक गट आणि वांशिक तणावाबद्दलही चिंता व्यक्त केली. या समस्यांचे निराकरण करण्यासाठी आणि सुरक्षेच्या बाबतीत सहकार्य करण्यासाठी या गटाची स्थापना करण्यात आली होती.
SCO ची स्थापना 15 जून 2001 रोजी शांघाय येथे झाली, ज्यामध्ये उझबेकिस्तान आणि पाच पूर्वीच्या सदस्यांचा समावेश करण्यात आला. भारत आणि पाकिस्तान 2017 मध्ये या गटात सामील झाले. याशिवाय इराण आणि बेलारूस हे SCO चे सदस्य देश आहेत. तर अफगाणिस्तान आणि मंगोलिया हे निरीक्षक देश आहेत. ही संघटना मध्य आशियातील सुरक्षा आणि आर्थिक बाबींवर चर्चा करते. या गटाचे वर्चस्व असलेले रशिया आणि चीन ‘पाश्चात्य’ आंतरराष्ट्रीय व्यवस्थेला प्रतिसाद म्हणून SCO सादर करतात.
यावेळी एससीओची बैठक पाकिस्तानची राजधानी इस्लामाबादमध्ये होत असून जयशंकर या बैठकीला उपस्थित राहणार आहेत. जयशंकर यांच्या दौऱ्याची घोषणा अशा वेळी झाली आहे जेव्हा भारत आणि पाकिस्तानमधील संबंध खूपच तणावाचे आहेत.
परराष्ट्र मंत्री जयशंकर एससीओच्या बैठकीत का हजर आहेत?
PM मोदी सहसा SCO शिखर परिषदेत किंवा राष्ट्रप्रमुखांच्या बैठकीत सहभागी होतात, पण यावेळी ते त्यात सहभागी होणार नाहीत. गेल्या महिन्यात झालेल्या वाणिज्य मंत्र्यांच्या बैठकीसह पाकिस्तानमधील SCO परिषदेसाठी भारताने कोणत्याही मंत्र्यांना पाठवलेले नाही. अशा परिस्थितीत परराष्ट्रमंत्री जयशंकर या बैठकीला का येणार आहेत, असा प्रश्न उपस्थित होत आहे.
हे देखील वाचा : मिसाईलमधून वाचलात तर ‘विषाने’ मराल! इस्रायलने लेबनॉनवर केला असा कहर; फोटो होत आहे व्हायरल
परराष्ट्र मंत्र्यांचा दौरा ‘पारस्परिकतेवर’ आधारित आहे कारण पाकिस्तानचे तत्कालीन परराष्ट्र मंत्री बिलावल भुट्टो झरदारी हे गेल्या वर्षी मे महिन्यात गोव्यात झालेल्या SCO परराष्ट्र मंत्र्यांच्या बैठकीत सहभागी होण्यासाठी आले होते.
अहवालानुसार, परराष्ट्र मंत्रालयाने सांगितले की, ही भेट ‘प्राथमिकपणे’ SCO बैठकीसाठी असेल, कारण भारताचे लक्ष ‘प्रादेशिक सहकार्य यंत्रणा’वर आहे. तथापि, परराष्ट्र मंत्रालयाने हे स्पष्ट केले नाही की एस जयशंकर त्यांचे पाकिस्तानी समकक्ष इशाक दार यांच्याशी द्विपक्षीय चर्चा करतील की नाही. परराष्ट्र व्यवहार मंत्रालयाचे प्रवक्ते रणधीर जैस्वाल म्हणाले की, SCO शिखर परिषदेच्या बाजूला द्विपक्षीय बैठकींबद्दल ‘सध्या कोणतीही स्पष्ट कल्पना नाही’.
हे देखील वाचा : युद्धाच्या उंबरठ्यावर असताना इंडियन नेव्हीची जहाजे काय करत आहेत ओमानच्या आखातात? जाणून घ्या काय प्रकरण
जयशंकर यांच्या आधी परराष्ट्र मंत्री म्हणून सुषमा स्वराज यांनी शेवटचा पाकिस्तान दौरा केला होता. 2015 मध्ये ती हार्ट ऑफ एशिया परिषदेत सहभागी होण्यासाठी तेथे गेली होती. ऑगस्ट 2016 मध्ये, तत्कालीन गृहमंत्री राजनाथ सिंह यांनी दक्षिण आशियाई प्रादेशिक सहकार्य संघटनेच्या (SAARC) बैठकीसाठी पाकिस्तानच्या शेवटच्या उच्च-स्तरीय मंत्रिस्तरीय भेटीचे नेतृत्व केले होते.
SCO भारतासाठी महत्त्वाचे का आहे?
भारत आणि पाकिस्तानमध्ये तणाव असतानाही परराष्ट्र मंत्री जयशंकर यांनी पाकिस्तानला भेट देण्याचा निर्णय घेतल्याने भारत SCO गटाला किती महत्त्व देतो हे दिसून येते. 2016 पासून पाकिस्तानमध्ये झालेल्या कोणत्याही सार्क परिषदेत भारताने सहभाग घेतला नसताना हा प्रकार घडला आहे. संसाधनांनी समृद्ध मध्य आशियाई देशांसोबत सहकार्य वाढवण्यासाठी SCO नवी दिल्लीला एक व्यासपीठ प्रदान करते. 1991 मध्ये स्थापन झाल्यापासून भारताचे या देशांशी जवळचे संबंध नाहीत. अशा परिस्थितीत भारतानेही या पावलाने SCO समूहाला दिलेले महत्त्व दाखवून दिले आहे.
SCO हा एक महत्त्वाचा मंच
एका वृत्तवाहिनीच्या वृत्तानुसार, पंतप्रधान मोदी जुलैमध्ये कझाकस्तानमधील 24 व्या शांघाय कोऑपरेशन ऑर्गनायझेशनच्या शिखर परिषदेला उपस्थित न राहिल्यानंतर, युरेशियन ब्लॉकसाठी नवी दिल्लीच्या वचनबद्धतेबद्दल अटकळ होती. वृत्तपत्रानुसार, SCO हा भारतासाठी प्रादेशिक सुरक्षेच्या समस्या सोडवण्यासाठी आणि आपली धोरणात्मक स्वायत्तता राखण्यासाठी एक महत्त्वाचा मंच आहे. या गटातील भारत हा एकमेव देश आहे जो चीनच्या बेल्ट अँड रोड इनिशिएटिव्हला (BRI) समर्थन देत नाही.
SCO कशी मदत करेल?
SCO चे प्रादेशिक दहशतवाद विरोधी फ्रेमवर्क (RATS) देखील भारताच्या परराष्ट्र धोरणाला दहशतवादाचा सामना करण्यासाठी मदत करते. इंडियन एक्स्प्रेसच्या अहवालानुसार, ते सदस्य देशांना दहशतवादविरोधी सराव तयार करण्यास आणि आयोजित करण्यास, सदस्य देशांच्या गंभीर गुप्तचरांची तपासणी करण्यास आणि दहशतवादी कारवाया आणि अंमली पदार्थांच्या तस्करीवरील इनपुट सामायिक करण्यास मदत करते.
ब्रिक्स परिषदेत सहभाग
एका अधिकाऱ्याने सांगितले की, सरकार प्रमुखांची बैठक ही भारतासाठी अनेक मध्य आशियाई देशांच्या पंतप्रधानांशी आणि गटातील इतर सदस्यांच्या उच्चस्तरीय अधिकाऱ्यांशी संवाद साधण्याची एक उत्तम संधी आहे. या महिन्याच्या अखेरीस रशियात होणाऱ्या ब्रिक्स परिषदेत पंतप्रधान मोदींच्या सहभागाचाही मार्ग मोकळा होईल, कारण अनेक देश या दोन्ही गटांचे सदस्य आहेत.
