शनिवार, 24 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- सोशल मीडिया
संस्कृती ग्रुप ऑफ स्कूल्स, पुणेचे विश्वस्त आणि शिक्षणतज्ज्ञ प्रणीत मुंगाली यांचे म्हणणे आहे की, AI कोणत्याही वरदानापेक्षा कमी नाही. परंतु, ते वरदान म्हणून टिकवून ठेवणे ही आजच्या तरुणाईसमोर आणि शिक्षण व्यवस्थेसमोरील सर्वात मोठी परीक्षा आहे. महाभारतातील अश्वत्थामाची ब्रह्मास्त्र चालवण्याची आणि त्याच्या परिणामांची कथा शिकवते की, कोणत्याही शक्तीचा वापर करण्यापूर्वी त्याची समज असणे आवश्यक आहे. तोच नियम आज AI ला देखील लागू होतो. तंत्रज्ञानाच्या या युगात शाळांनी मुलांमध्ये कोणती १० खास कौशल्ये विकसित केली पाहिजेत, ते आज आपण जाणून घेणार आहोत.
प्रत्येक शालेय विद्यार्थ्यासाठी आवश्यक असलेली १० कौशल्ये:
विद्यार्थ्यांना हे अतिशय स्पष्टपणे समजावून सांगावे लागेल की AI हे त्यांचे ध्येय (साध्य) नाही, तर ध्येयापर्यंत पोहोचण्याचा मार्ग (साधन) आहे. तंत्रज्ञानाचा वापर क्षमता वाढवण्यासाठी झाला पाहिजे, विचार करण्याची ताकद त्याच्यावर सोपवण्यासाठी नाही. ‘आवश्यकता’ आणि ‘गरज’ यातील फरक समजणे हीच खरी बुद्धिमत्ता आहे.
मशीन्स कितीही स्मार्ट झाल्या तरी त्या कोणाचे दुःखाश्रू किंवा वेदना अनुभवू शकत नाहीत. मुलांमध्ये करुणा, सहानुभूती आणि संघभावनेची (टिमवर्क) भावना निर्माण करणे अत्यंत आवश्यक आहे. जेव्हा विद्यार्थी एकत्र येऊन प्रोजेक्ट्सवर काम करतात, तेव्हा ते इतरांचा दृष्टिकोन समजून घ्यायला शिकतात. हे कोणत्याही रोबोट किंवा अल्गोरिदमची गोष्ट नाही.
अपुरे ज्ञान नेहमीच धोकादायक असते. आजच्या काळात AI कडून मिळणाऱ्या प्रत्येक उत्तरावर डोळे झाकून विश्वास ठेवण्याऐवजी मुलांमध्ये ‘प्रश्न विचारण्याची’ सवय लावावी लागेल. त्यांनी तथ्ये (Facts) तपासावीत, तर्काच्या कसोटीवर पारखावीत आणि मग स्वतः निर्णय घ्यावा. तरच त्यांच्यात आत्मनिर्भरता येईल.
विज्ञानाच्या प्रत्येक शोधाप्रमाणे AI ही सुद्धा दुधारी तलवार आहे. याचा योग्य वापर मानवी कल्याणासाठी वरदान ठरू शकतो, तर चुकीचा वापर विनाशाचे कारण बनू शकतो. मुलांनी ही रेषा (लक्ष्मणरेषा) आखायला शिकले पाहिजे की त्यांना कुठे तंत्रज्ञानाचा वापर करायचा आहे आणि कुठे स्वतःच्या मेंदूचा वापर करणे गरजेचे आहे.
AI सहसा तेच उत्तर देते जे डेटामध्ये फीड केलेले असते. परंतु खरे शिक्षण हे नेहमीच्या चौकटीबाहेर जाऊन विचार करण्यात आहे. मुलांमध्ये कल्पनाशक्ती आणि सर्जनशीलता विकसित करणे आवश्यक आहे. यामुळे ते नवीन उपाय शोधू शकतील आणि प्रत्येक गोष्टीच्या खोलीत जाऊन स्वतः नवीन प्रश्न उभे करू शकतील.
अडचणी हा आयुष्याचा एक भाग आहेत. मशीन्स अयशस्वी झाल्यावर एरर मेसेज दाखवतात, पण माणूस पडल्यावर पुन्हा सावरणे जाणतो. शाळांमधील वातावरण असे असावे जिथे अपयशाला भीती म्हणून नाही, तर शिकण्याची आणि स्वतःला अधिक चांगले बनवण्याची नवीन संधी म्हणून पाहिले जाईल.
बदलत्या जगात डिग्र्या काही वर्षांनंतर जुन्या होतात, परंतु ‘शिकण्याची कला’ नेहमी उपयोगी पडते. मुलांमध्ये दररोज काहीतरी नवीन जाणून घेण्याची उत्सुकता आणि भूक नेहमी जिवंत ठेवली पाहिजे. यामुळे ते प्रत्येक काळातील बदलांशी स्वतःला जुळवून घेऊ शकतील.
पाठांतर करण्याच्या जुन्या पद्धतीमुळे केवळ ‘किडा’ तयार झाला, याने कधीही कोणाचे व्यक्तिमत्त्व घडले नाही. बालमानसशास्त्र समजून घेताना मुलांच्या मानसिक आणि भावनिक गरजांकडे लक्ष द्यावे लागेल. त्यांना पुस्तकी ज्ञानासोबतच जगाची व्यावहारिक समज देणे ही आजच्या काळातील सर्वात मोठी गरज आहे.
कोणत्या गोष्टीचा वापर कोणत्या मर्यादेपर्यंत करायचा आहे, याचा रिमोट कंट्रोल आपल्या स्वतःच्या हातात असावा. मुलांमध्ये आत्मनियंत्रणाचा गुण असणे गरजेचे आहे. यामुळे ते ठरवू शकतील की त्यांना कधी स्क्रीनपासून दूर राहायचे आहे आणि कधी त्यांच्या नैसर्गिक बुद्धिमत्तेचा वापर करायचा आहे.
सत्य, प्रामाणिकपणा, मेहनत आणि परोपकार यांसारखी मानवी मूल्ये कधीही जुनी होत नाहीत. शिक्षणतज्ज्ञ प्रणीत मुंगाली यांच्या मते, जर आपण मुलांना आधुनिक तंत्रज्ञान शिकवले परंतु मानवी मूल्ये दिली नाहीत,जर मुलांना एआयसोबत ‘ही’ १० मानवी मूल्ये शिकवली नाहीत, तर त्यांची अवस्था ‘अभिमन्यू’सारखी होईल
Ans: नाही, AI हे केवळ शिकण्याचे एक साधन (Tool) असू शकते. मानवी भावना, करुणा, कल्पकता आणि मार्गदर्शन यांची जागा तंत्रज्ञान कधीही घेऊ शकत नाही.
Ans: क्रिटिकल थिंकिंग, तार्किक विचार, डिजिटल डिटॉक्स, इमोशनल इंटेलिजन्स, सर्जनशीलता आणि मूलभूत मानवी मूल्ये शिकणे आवश्यक आहे.
Ans: मुळीच नाही; मुलांमध्ये तर्काची आणि 'क्रॉस-चेकिंग'ची सवय लावणे गरजेचे आहे, जेणेकरून ते एआयने दिलेल्या माहितीची अचूकता स्वतः तपासू शकतील.
