सोमवार, 12 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य - एआय
AI in Education: आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स म्हणजेच एआयचा (AI) वापर आज अभ्यास, असाइनमेंट आणि संशोधनामध्ये झपाट्याने वाढला आहे. विद्यार्थी याच्या मदतीने अवघ्या काही सेकंदात प्रश्नांची उत्तरे आणि असाइनमेंट तयार करू शकतात. परंतु, आयआयटी खडकपूरच्या एका प्राध्यापकाने असा इशारा दिला आहे की, जर विद्यार्थी प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर मिळवण्यासाठी पूर्णपणे एआयच्या भरवशावर राहिले, तर ते प्रत्यक्ष शिकण्याच्या प्रक्रियेपासून दूर जाऊ शकतात. त्यांचे म्हणणे आहे की, एआयचा वापर केवळ तयार उत्तरे मिळवण्यासाठी नव्हे, तर विषय समजून घेण्यासाठी आणि स्वतः समस्या सोडवण्याची क्षमता विकसित करण्यासाठी केला पाहिजे.
ही चेतावणी आयआयटी खडकपूरच्या कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) विभागाचे प्राध्यापक प्लाबन कुमार भौमिक यांनी दिली आहे. ते नॅशनल डिजिटल लायब्ररी ऑफ इंडियाचे (NDLI) प्रमुख संशोधक देखील आहेत. त्यांनी एआयच्या मदतीने अभ्यास करण्याच्या दोन पद्धतींमधील फरक स्पष्ट केला आहे. सोशल मीडियावर एक पोस्ट शेअर करताना प्राध्यापक प्लाबन कुमार भौमिक यांनी सांगितले की, एआय विद्यार्थ्यांची विचार करण्याची क्षमता प्रभावित करू शकते तसेच ती विकसित करण्यातही मदत करू शकते. परंतु, हे विद्यार्थी याचा वापर कसा करतात यावर अवलंबून असते. प्राध्यापक भौमिक यांनी ‘कॉग्निटिव्ह ऑफलोडिंग’ आणि ‘कॉग्निटिव्ह स्कॅफोल्डिंग’ या संकल्पनांच्या माध्यमातून हा फरक समजावून सांगितला आहे.
जेव्हा विद्यार्थी एखादा प्रश्न स्वतः समजून घेण्याचा आणि सोडवण्याचा प्रयत्न करण्याऐवजी विचार करण्याची संपूर्ण जबाबदारी एआयवर सोपवतात, तेव्हा त्याला कॉग्निटिव्ह ऑफलोडिंग म्हणतात. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या विद्यार्थ्याने विषयाचे असाइनमेंट पूर्ण करण्यासाठी एआय कडून थेट संपूर्ण उत्तर तयार करून घेतले आणि ते समजून घेण्याचा प्रयत्न केला नाही, तर त्याचे असाइनमेंट तर पूर्ण होईल, परंतु आवश्यक ते ज्ञान मिळवण्यापासून तो चूकेल.
प्राध्यापकांच्या मते, एआय वापरणे चुकीचे नाही, तर विद्यार्थी त्याचा वापर कसा करत आहेत हे महत्त्वाचे आहे. जर विद्यार्थ्यांनी स्वतः प्रश्न समजून घेण्याऐवजी एआय कडून सरळ उत्तरे घेतली, तर ते विषयाची सखोल माहिती मिळवण्यापासून आणि आपली विचारशक्ती विकसित करण्यापासून वंचिक राहू शकतात.
Kotwal Recruitment 2026: रायगडमधील मुरुड तालुक्यात कोतवाल पदांची भरती; ‘या’ तारखेपर्यंत करा अर्ज
कॉग्निटिव्ह स्कैफोल्डिंगचा अर्थ विद्यार्थ्यांना शिकताना अशा प्रकारे मदत करणे आहे, जेणेकरून ते हळूहळू स्वतः प्रश्न समजून घेणे आणि त्यांची उत्तरे शोधणे शिकू शकतील. यामध्ये एआय सरळ उत्तरे देण्याऐवजी विद्यार्थ्यांना संकेत देतो आणि योग्य दिशेने विचार करण्यास मदत करतो. प्राध्यापक भौमिक यांच्या मते, एआयच्या मदतीने विद्यार्थी प्रश्न समजावून घेऊ शकतात आणि त्याचे उत्तर शोधण्याचे मार्ग शिकू शकतात, परंतु उत्तर शोधण्याचा प्रयत्न त्यांनी स्वतः केला पाहिजे. यामुळे त्यांची समज वाढते आणि पुढे जाऊन ते कठीण प्रश्न देखील स्वतःच्या दमावर सोडवण्यास सक्षम बनतात.
प्राध्यापक भौमिक यांच्या मते, एआय विद्यार्थ्यांना सरळ उत्तरे देण्याऐवजी जेव्हा प्रश्न समजून घेण्याचा आणि सोडवण्याचा मार्ग दाखवतो, तेव्हा ते त्यांना उत्तम प्रकारे मदत करू शकते. त्यासाठी ‘फर्मी एआय ट्यूटर’ चा वापर केला जाऊ शकतो, असे ते सांगतात. हे टूल विद्यार्थ्यांना सरळ उत्तरे देण्याऐवजी स्वतः प्रश्न समजून घेण्यात आणि त्यांचे उत्तर शोधण्यात मदत करते. हे विद्यार्थ्यांना विचार करण्यासाठी, वेगवेगळ्या मार्गांनी उत्तरे शोधण्यासाठी आणि गरज भासल्यास योग्य दिशेने मार्गदर्शन करते.
प्राध्यापक भौमिक यांच्या मते, हे टूल फक्त उत्तर मिळवण्याचे साधन नाही, तर एका सहकाऱ्यासारखे काम करते जे विद्यार्थ्यांना शिकण्यात आणि स्वतःच्या समस्या स्वतः सोडवण्यात मदत करते. ‘फर्मी एआय ट्यूटर’ नॅशनल डिजिटल लायब्ररी ऑफ इंडिया (NDLI) च्या माध्यमातून विनामूल्य उपलब्ध आहे.
शैक्षणिक क्षेत्रात एआयचा वापर सातत्याने वाढत आहे. अशा वेळी विद्यार्थ्यांनी याचा वापर फक्त असाइनमेंट पूर्ण करण्यासाठी न करता, विषय समजून घेण्यासाठी आणि नवीन गोष्टी शिकण्यासाठी करणे गरजेचे आहे. एआयची मदत तेव्हाच फायदेशीर ठरेल जेव्हा विद्यार्थी स्वतः विचार करतील आणि प्रश्नांची उत्तरे समजून घेण्याचा प्रयत्न करतील. एआयचा योग्य वापर केल्यामुळे विद्यार्थ्यांची विचार करण्याची, तर्क करण्याची आणि समस्या स्वतः सोडवण्याची क्षमता अधिक सुधारू शकते.
