फोटो सौजन्य - Social Media
आत्मा ही शरीराची जीवनशक्ती आहे. जोपर्यंत आत्मा शरीरात असतो, तोपर्यंत शरीर जिवंत राहते. मात्र, जेव्हा आत्मा शरीराचा त्याग करतो, तेव्हा शरीर मृत मानले जाते आणि पंचतत्त्वांमध्ये विलीन होऊन परमात्म्यात समाविष्ट होते. हिंदू धर्मात आत्मा आणि मृत्यूनंतरच्या अवस्थांबाबत वेगवेगळ्या संकल्पना सांगितल्या आहेत.
मृत आत्म्यांचे विभाजन विविध प्रकारे करण्यात आले आहे. भूत, प्रेत, पिशाच, कूष्मांडा, ब्रह्मराक्षस, वेताळ आणि क्षेत्रपाल हे त्याचे मुख्य प्रकार मानले जातात. याशिवाय, प्रत्येक प्रकाराचे उपप्रकारही असतात. आयुर्वेदानुसार, १८ प्रकारच्या प्रेतांचा उल्लेख सापडतो. जेव्हा एखादा सामान्य मनुष्य मरण पावतो, तेव्हा तो प्रथम भूत बनतो. यानंतर, त्याच्या कर्मानुसार त्याचा पुढील प्रवास ठरतो.
स्त्रियांच्या बाबतीत भूत-प्रेतांचे वर्गीकरण वेगळ्या प्रकारे केले जाते. एखादी स्त्री मरण पावल्यानंतर ती वेगवेगळ्या स्वरूपात ओळखली जाते. जसे की, प्रसूतीदरम्यान मृत्यू झाल्यास तिला “प्रसूता” म्हणतात, नवयुवती मरण पावल्यास ती “चुड़ैल” होते, तर कुमारी मुलगी मरण पावल्यास तिला “देवी” मानले जाते. जर एखादी स्त्री पापी आणि वाईट कर्म करणारी असेल, तर तिला “डायन” म्हटले जाते. या सर्व आत्म्यांची उत्पत्ती त्यांच्या पापांमुळे, व्याभिचारामुळे, अकाली मृत्यूमुळे आणि विशेषतः त्यांच्या श्राद्ध न झाल्यामुळे होते.
भूत-प्रेतांचा प्रभाव सर्वांवर सारखा पडत नाही. ज्यांची मानसिक शक्ती दुर्बल असते, त्यांच्यावर अशा आत्म्यांचा प्रभाव अधिक जाणवतो. काही लोकांवर भूत सरळपणे ताबा मिळवतात आणि त्यांचे जीवन उध्वस्त करतात. तसेच, जे लोक रात्रीचे अनुष्ठान व तांत्रिक साधना करतात किंवा रात्रीचे निशाचर जीवन जगतात, ते भूतबाधेचे शिकार होण्याची शक्यता अधिक असते.
मृत आत्म्यांचा प्रभाव टाळण्यासाठी आणि त्यांना शांती देण्यासाठी धार्मिक विधी, श्राद्ध व तर्पण यासारखे उपाय सांगितले गेले आहेत. हिंदू धर्मानुसार, मरणोत्तर आत्म्याला मोक्ष मिळण्यासाठी योग्य संस्कार आणि कर्तव्ये पार पाडणे आवश्यक आहे. अन्यथा, ही भटकती आत्मे वेगवेगळ्या स्वरूपात अस्तित्व टिकवून ठेवतात आणि त्यांच्या कर्मानुसार विविध प्रकारचे आत्मारूप धारण करतात. त्यामुळे, भूत-प्रेतांची संकल्पना केवळ अंधश्रद्धा नसून, ती धर्म, आयुर्वेद आणि तांत्रिक विद्येत महत्त्वाची भूमिका बजावते.
