शुक्रवार, 16 ऑक्टोबर 2026
अनेक वर्षे स्ट्रोक समजून चालू होते उपचार! मेंदूच्या दुर्मिळ आजारामुळे निदानातील त्रुटी उघड, जाणून घ्या सविस्तर
Brain Disease: मुंबईतील एका रुग्णाच्या प्रकरणातून ‘मोयामोया’ या आजाराचे निदान करणे का कठीण ठरते, हे स्पष्ट झाले आहे. वारंवार स्ट्रोकसदृश लक्षणे किंवा झटके येत असताना योग्य वेळी विशेष न्यूरोसर्जरी केंद्रात संदर्भित केल्यास उपचारांचे परिणाम कसे बदलू शकतात, हे या प्रकरणातून दिसून येते. मोयामोया हा आजार सहसा सुरुवातीपासून स्पष्ट लक्षणांसह समोर येत नाही. हात-पायांमध्ये काही काळ जाणवणारी अशक्तता किंवा झटके येणे यांसारखी सुरुवातीची लक्षणे अधिक सामान्य आजारांसारखी दिसतात. त्यामुळे अनेकदा रुग्ण वर्षानुवर्षे चुकीच्या उपचारपद्धतीत अडकून राहतात. पवई येथील डॉ. एल. एच. हिरानंदानी हॉस्पिटलमध्ये समोर आलेले एक अलीकडील प्रकरण निदानास होणाऱ्या विलंबाचे परिणाम आणि वेळेवर केलेल्या उपचारांचे महत्त्व अधोरेखित करते.(फोटो सौजन्य – istock)
मोयामोया या आजारामध्ये मेंदूला रक्तपुरवठा करणाऱ्या प्रमुख धमन्या हळूहळू अरुंद होत जातात. त्यामुळे मेंदू रक्तपुरवठ्याची कमतरता भरून काढण्यासाठी पर्यायी मार्ग म्हणून अनेक लहान आणि नाजूक रक्तवाहिन्यांचे जाळे तयार करतो. मात्र, या रक्तवाहिन्यांमधून मेंदूला पुरेसा रक्तपुरवठा होऊ शकत नाही.
या आजाराची लक्षणे इस्केमिक स्ट्रोक (रक्तपुरवठा कमी झाल्यामुळे होणारा स्ट्रोक) आणि झटक्यांच्या विकारांसारखी असल्याने सुरुवातीला अनेकदा रुग्णांवर याच आजारांसाठी उपचार केले जातात. वारंवार स्ट्रोकसदृश घटना घडत असतानाही त्यामागील मूळ कारणाचा विचार केला जात नाही. परिणामी, निदानास विलंब होतो.
मधुमेह आणि उच्च रक्तदाबाचा त्रास असलेल्या ५२ वर्षीय महिलेला सुमारे पाच वर्षांपूर्वी डाव्या हातामध्ये अधूनमधून अशक्तपणा जाणवू लागला. काही वेळाने ही लक्षणे आपोआप कमी होत असल्याने तिने किंवा तिच्या कुटुंबीयांनी त्याकडे गांभीर्याने लक्ष दिले नाही. त्यानंतर तिला स्ट्रोकसदृश त्रासासोबत झटके येण्यासारखी लक्षणे जाणवली. एमआरआय तपासणीत रक्ताच्या गुठळीशी संबंधित घटनेची शक्यता दिसल्याने तिच्यावर स्ट्रोकसाठी उपचार करण्यात आले.
सुमारे वर्षभरानंतर पुन्हा अशीच घटना घडल्यानंतर तिने रुग्णालयातील वरिष्ठ सल्लागार न्यूरोसर्जन डॉ. सचिन अशोकराव गिरी यांच्याकडे उपचार घेतले. डॉ. गिरी यांच्या मते, प्रत्येक घटनेपेक्षा वारंवार दिसणारा लक्षणांचा पॅटर्न अधिक महत्त्वाचा होता.
डॉ. गिरी सांगतात, “रुग्णाला वारंवार डाव्या बाजूला अशक्तपणा जाणवत होता आणि त्यासोबत झटकेही येत होते. या स्वतंत्र घटना नव्हत्या, तर मेंदूच्या रक्तपुरवठ्यावर परिणाम करणारी काही समस्या असल्याचे दर्शवणारे इशारे होते.”
एमआरआय तपासणीत या आजाराची शक्यता व्यक्त करण्यात आली. त्यानंतर डिजिटल सब्ट्रॅक्शन अँजिओग्राफी (DSA) या तपासणीद्वारे मोयामोया आजाराचे निदान निश्चित झाले. मेंदूच्या उजव्या बाजूला अंतर्गत कॅरोटिड धमनीचा शेवटचा भाग आणि तिच्या शाखा, ज्यामध्ये अँटेरिअर व मिडल सेरेब्रल धमन्यांचा समावेश आहे, मोठ्या प्रमाणात अरुंद झाल्या होत्या. तपासण्यांमध्ये मेंदूच्या उजव्या भागापर्यंत जवळजवळ रक्तप्रवाह पोहोचत नसल्याचे दिसून आले.
रुग्णाच्या मेंदूतील रक्तपुरवठा सुधारण्यासाठी डॉक्टरांच्या पथकाने दोन पद्धतींचा एकत्रित वापर करण्याचा निर्णय घेतला. या उपचारांमुळे तातडीने रक्तपुरवठा सुधारण्यासोबतच भविष्यात नवीन रक्तवाहिन्या विकसित होण्यासही मदत होते.
डायरेक्ट बायपास (STA-MCA): टाळूतील सुपरफिशियल टेम्पोरल आर्टरी ही रक्तवाहिनी मेंदूतील मिडल सेरेब्रल आर्टरीशी जोडण्यात आली. यामुळे मेंदूला तात्काळ अतिरिक्त रक्तपुरवठा उपलब्ध झाला.
इनडायरेक्ट बायपास (EDAMS): ड्युरा, स्नायू आणि पेरिक्रॅनियम यांसारख्या रक्तवाहिन्यांनी समृद्ध ऊती मेंदूच्या पृष्ठभागावर ठेवण्यात आल्या. यामुळे कालांतराने नवीन रक्तवाहिन्या विकसित होण्यास प्रोत्साहन मिळते.
डॉ. गिरी सांगतात, “आम्ही रक्तप्रवाहासाठी तातडीने एक नवीन मार्ग तयार करत होतो आणि त्याच वेळी भविष्यात शरीराला अतिरिक्त रक्तवाहिन्यांचे मार्ग तयार करण्यास प्रोत्साहन देत होतो.”
शस्त्रक्रियेपूर्वी रुग्णाच्या कुटुंबीयांना संभाव्य धोक्यांची सविस्तर माहिती देण्यात आली. रक्ताभिसरणात अचानक बदल झाल्यामुळे स्ट्रोक होण्याचा धोका, मेंदूला सूज येणे आणि जखम भरून येण्यातील अडचणी यांचा समावेश होता. उपचारांमधील फायदे आणि धोके स्पष्टपणे समजावून सांगितल्यामुळे निर्णय घेण्यास मदत झाल्याचे रुग्णाच्या कुटुंबीयांनी नमूद केले.
शस्त्रक्रिया यशस्वीरीत्या पार पडली आणि त्यानंतरची प्रकृती सुधारण्याची प्रक्रिया कोणत्याही मोठ्या अडचणीशिवाय झाली. शस्त्रक्रियेनंतर आठव्या दिवशी रुग्णाला रुग्णालयातून घरी सोडण्यात आले.
शस्त्रक्रियेनंतर १५ दिवसांनी झालेल्या तपासणीत तिच्या शरीराच्या डाव्या बाजूचा अशक्तपणा कमी होत असल्याचे दिसून आले. शस्त्रक्रियेनंतर तिला झटके आले नव्हते. ती स्वतः चालू शकत होती आणि दैनंदिन कामेही करू शकत होती.
मात्र, भविष्यात स्ट्रोक होण्याचा धोका शस्त्रक्रियेमुळे पूर्णपणे संपत नाही, याकडे डॉक्टरांनी लक्ष वेधले. रुग्णाच्या मज्जासंस्थेची स्थिती, बायपासमधील रक्तप्रवाह आणि मेंदूतील रक्ताभिसरण यांचे दीर्घकालीन निरीक्षण आवश्यक आहे. तसेच मधुमेह आणि रक्तदाब नियंत्रणात ठेवणे आणि फिजिओथेरपी सुरू ठेवणे महत्त्वाचे आहे.
सामान्य चिकित्सक आणि रुग्णांना संदर्भित करणाऱ्या डॉक्टरांसाठी : वारंवार काही काळासाठी हात-पायांमध्ये अशक्तपणा जाणवणे, पुन्हा पुन्हा स्ट्रोक येणे किंवा झटके येणे, विशेषतः तपासण्यांमध्ये असामान्य पर्यायी रक्तवाहिन्यांचे जाळे दिसत असल्यास, मोयामोया आजाराची शक्यता विचारात घेणे आवश्यक आहे. प्रत्येक घटनेकडे स्वतंत्रपणे पाहिल्यास मूळ आजाराचे निदान चुकू शकते.
रुग्णालये आणि न्यूरोसर्जरी विभागांसाठी : या आजाराचे निश्चित निदान करण्यासाठी डिजिटल सब्ट्रॅक्शन अँजिओग्राफी (DSA) यांसारख्या प्रगत तपासण्यांची सुविधा आवश्यक असते. तसेच डायरेक्ट आणि इनडायरेक्ट रिव्हॅस्क्युलरायझेशन या दोन्ही प्रकारच्या शस्त्रक्रिया करण्यासाठी विशेष कौशल्य आवश्यक आहे. त्यामुळे प्राथमिक आरोग्यसेवा, न्यूरोलॉजी विभाग आणि मेंदूतील रक्तवाहिन्यांशी संबंधित आजारांवर उपचार करणारी विशेष केंद्रे यांच्यात प्रभावी संदर्भ-व्यवस्था असणे महत्त्वाचे ठरते.
रुग्ण आणि कुटुंबीयांशी संवादासाठी : उपचारांपूर्वी रुग्णाची संमती घेणे आणि शस्त्रक्रियेचे फायदे व संभाव्य धोके प्रामाणिकपणे समजावून सांगणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. गुंतागुंतीच्या न्यूरोसर्जरीचा निर्णय घेताना कुटुंबीयांना उपचारांच्या शक्यता आणि मर्यादा स्पष्टपणे समजणे आवश्यक असते.
डॉ. गिरी सांगतात, “कधीकधी मेंदूला पुरेसा रक्तपुरवठा होत नसल्याचे संकेत शरीर अशा लक्षणांमधून देत असते.”अनेक वर्षे स्ट्रोकसाठी उपचार घेतलेल्या या रुग्णाच्या प्रकरणातून एक महत्त्वाचा संदेश मिळतो : वारंवार दिसणाऱ्या लक्षणांकडे केवळ स्वतंत्र घटनांप्रमाणे न पाहता त्यामागील मूळ कारण शोधणे आवश्यक आहे. वेळेवर योग्य निदान आणि विशेष उपचार केंद्रात संदर्भित केल्यास रुग्णाच्या उपचारांचा आणि बरे होण्याच्या प्रक्रियेचा मार्ग बदलू शकतो.
