शुक्रवार, 16 ऑक्टोबर 2026
प्रकाशातील अदृश्य बदल आता टिपणार ग्राफीन! आयआयटी मुंबईच्या संशोधनातून अचूक मापनाची नवी दिशा
Mumbai News: एखाद्या खोलीतील तापमानात होणारा छोटासा बदल असो किंवा यंत्रातील विजेच्या प्रवाहात होणारी चढ-उतार, त्याचे अचूक मापन करणे अनेकदा आव्हानात्मक असते. प्रकाशाच्या बाबतीतही असेच घडते. प्रकाशात अतिशय सूक्ष्म पातळीवर होणारे बदल थेट ओळखणे कठीण असते. मात्र, या बदलांमुळे निर्माण होणाऱ्या प्रकाशाचा अभ्यास करून मूळ बदलांची माहिती मिळवता आली तर? आयआयटी मुंबईच्या संशोधकांनी यासाठी एक नवा सैद्धांतिक मार्ग मांडला आहे. या संशोधनात ग्राफीन या विशेष पदार्थाचा वापर करून प्रकाशातील सूक्ष्म क्वांटम बदलांचा मागोवा घेण्याची शक्यता दाखवण्यात आली आहे. आयआयटी मुंबईच्या भौतिकशास्त्र विभागातील कार्तिक प्रभू आणि प्रा. गोपाल दीक्षित यांनी हे संशोधन केले आहे. त्यांचा अभ्यास अमेरिकन फिजिकल सोसायटीच्या ‘फिजिकल रिव्ह्यू लेटर्स’ या नियतकालिकात प्रसिद्ध झाला आहे.(फोटो सौजन्य – AI)
प्रकाशातही अतिशय सूक्ष्म अनिश्चितता आणि चढ-उतार असतात. त्यांना ‘क्वांटम चढ-उतार’ म्हणतात. हे बदल सामान्य उपकरणांनी सहजपणे टिपता येत नाहीत. संशोधकांनी विशिष्ट प्रकारचा क्वांटम प्रकाश ग्राफीनवर टाकल्यावर त्यातून अधिक वारंवारतेचा प्रकाश निर्माण होण्याच्या प्रक्रियेचा अभ्यास केला. या नव्याने निर्माण झालेल्या प्रकाशात मूळ प्रकाशातील सूक्ष्म बदलांचे संकेत मिळू शकतात, असे त्यांनी सैद्धांतिक विश्लेषणातून दाखवले.
या संशोधनाचे महत्त्व म्हणजे भविष्यात अतिशय लहान बदल अधिक अचूकपणे मोजणारी संवेदन यंत्रणा विकसित करण्यासाठी त्याचा उपयोग होऊ शकतो. अशा तंत्रज्ञानामुळे वैज्ञानिक प्रयोगांमध्ये प्रकाशाचे सूक्ष्म गुणधर्म समजून घेणे, इलेक्ट्रॉनच्या अतिजलद हालचालींचा अभ्यास करणे आणि पदार्थांमध्ये घडणाऱ्या रासायनिक प्रक्रियांचे निरीक्षण करणे अधिक प्रभावी होऊ शकते. अणुघड्याळे, क्वांटम तंत्रज्ञान आणि अतिसंवेदनशील मापन प्रणालींच्या संशोधनालाही भविष्यात त्याचा फायदा होण्याची शक्यता आहे.
मात्र, या संशोधनामुळे वैद्यकीय तपासण्या किंवा दैनंदिन उपकरणे लगेच अधिक अचूक होतील, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. हा सध्या सैद्धांतिक अभ्यास आहे. प्रत्यक्ष प्रयोगांमधील पडताळणी आणि तंत्रज्ञान विकसित होण्यासाठी पुढील संशोधन आवश्यक आहे. तरीही, प्रकाशातील अदृश्य सूक्ष्म बदल मोजण्याच्या दिशेने हा अभ्यास महत्त्वाचे पाऊल ठरण्याची शक्यता आहे.
