गुरुवार, 15 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
भारतीय संस्कृतीत स्त्रीला शक्तीचे स्वरूप मानले जाते. आदिशक्ती जगदंबेच्या उपासनेला समर्पित असलेल्या शारदीय नवरात्रोत्सवात देवीच्या विविध रूपांची पूजा केली जाते. या नऊ दिवसांत उपवास, जप, तप, होमहवन आणि देवीच्या आराधनेला विशेष महत्त्व असते. याच काळात अनेक घरांमध्ये अष्टमी किंवा नवमीच्या दिवशी लहान मुलींचे पूजन करण्याची परंपरा आहे.
या विधीला कन्या पूजन किंवा कुमारी पूजन असे म्हणतात. कुमारिकांमध्ये आदिशक्तीचे रूप पाहून त्यांचा सन्मान करणे, त्यांना भोजन देणे आणि भेटवस्तू देऊन त्यांच्याप्रती आदर व्यक्त करणे, हा या परंपरेचा मुख्य भाव आहे.
शाक्त परंपरेत संपूर्ण सृष्टीचे मूळ आदिशक्तीला मानले जाते. दुर्गा, लक्ष्मी, सरस्वती आणि काली ही देवीची विविध रूपे शक्ती, समृद्धी, ज्ञान आणि सामर्थ्याचे प्रतीक आहेत. कन्या पूजनाच्या वेळी लहान मुलींमध्ये याच आदिशक्तीचे दर्शन घेण्याची धार्मिक भावना असते.
लहान मुलींच्या निरागसतेत, निर्मळतेत आणि निष्पाप भावविश्वात देवीचे रूप पाहिले जाते. त्यामुळे त्यांचे पूजन करून त्यांना आदराने भोजन देणे, वस्त्रे किंवा भेटवस्तू अर्पण करणे आणि त्यांचे आशीर्वाद घेणे, ही नवरात्रातील भक्तीची एक महत्त्वाची परंपरा मानली जाते. विशेषतः उत्तर भारतात नवरात्रीच्या अष्टमी किंवा नवमीला कन्या पूजन मोठ्या प्रमाणावर केले जाते. महाराष्ट्रातही अनेक कुटुंबांमध्ये ही परंपरा श्रद्धेने पाळली जाते.
– दोन वर्षे — कुमारी : निरागसता आणि पावित्र्याचे प्रतीक. तिच्या पूजनाने दारिद्र्य दूर होते, अशी धार्मिक मान्यता आहे.
– तीन वर्षे — त्रिमूर्ती : सृजन, पालन आणि परिवर्तन या शक्तींचे प्रतीक. तिच्या पूजनाने सुख-समृद्धी प्राप्त होते, असे मानले जाते.
– चार वर्षे — कल्याणी : कल्याण आणि मंगलतेचे प्रतीक. तिच्या पूजनाने कुटुंबाचे कल्याण होते, अशी श्रद्धा आहे.
– पाच वर्षे — रोहिणी : आरोग्य आणि वृद्धीचे प्रतीक. तिच्या पूजनाने रोगांपासून मुक्ती मिळते, अशी धार्मिक धारणा आहे.
– सहा वर्षे — कालिका : सामर्थ्य आणि संकटांचा सामना करण्याच्या शक्तीचे प्रतीक. तिच्या पूजनाने यश व सामर्थ्य प्राप्त होते, असे मानले जाते.
– सात वर्षे — चंडिका : दुष्ट प्रवृत्तींचा नाश करणाऱ्या देवीचे रूप. तिच्या पूजनाने ऐश्वर्य प्राप्त होते, अशी मान्यता आहे.
– आठ वर्षे — शांभवी : शिवशक्तीचे प्रतीक. तिच्या पूजनाने विजय प्राप्त होतो, असे सांगितले जाते.
– नऊ वर्षे — दुर्गा : संकटांपासून रक्षण करणाऱ्या आदिशक्तीचे रूप. तिच्या पूजनाने शत्रूंवर विजय मिळतो, अशी श्रद्धा आहे.
– दहा वर्षे — सुभद्रा : शुभता आणि मंगलतेचे प्रतीक. तिच्या पूजनाने मनोकामना पूर्ण होतात, असे मानले जाते.
या फलश्रुती धार्मिक श्रद्धेचा भाग आहेत. वेगवेगळ्या ग्रंथांमध्ये किंवा प्रादेशिक परंपरांमध्ये नावांचा क्रम आणि पूजनाचे फल यांत काही फरक आढळू शकतात.
कन्या पूजन करताना बाह्य उपचारांपेक्षा श्रद्धा, पवित्र भाव आणि कुमारिकांप्रती आदर यांना अधिक महत्त्व दिले जाते. घरच्या परंपरेनुसार हा विधी साधेपणाने करता येतो.
नवरात्रीच्या अष्टमी किंवा नवमीच्या दिवशी आपल्या घरी कुमारिकांना भोजनासाठी आमंत्रित करावे. प्रचलित परंपरेनुसार नऊ मुलींना आमंत्रित केले जाते. काही कुटुंबांत तीन, पाच किंवा सात कुमारिकांचे पूजनही केले जाते. काही ठिकाणी त्यांच्यासोबत एका लहान मुलाला बटुक भैरवाचे प्रतीक मानून भोजन दिले जाते.
कुमारिका घरी आल्यानंतर त्यांचे प्रेमाने स्वागत करावे. पारंपरिक पद्धतीनुसार त्यांच्या पायांवर स्वच्छ पाणी घालून पादप्रक्षालन केले जाते. त्यानंतर त्यांना स्वच्छ आसनावर किंवा पाटावर बसवावे. हा विधी आदर आणि नम्रतेचे प्रतीक आहे.
कुमारिकांच्या कपाळावर हळद-कुंकू आणि अक्षता लावाव्यात. त्यांना फुले किंवा गजरा अर्पण करावा. देवीचे स्मरण करून मनोभावे पूजन करावे.
कुमारिकांमध्ये आदिशक्तीचे रूप पाहून देवीची प्रार्थना करावी. घरच्या परंपरेनुसार दुर्गादेवीची आरती, स्तोत्र किंवा मंत्रपठण करता येते.
कन्या पूजनातील सर्वांत महत्त्वाचा भाग म्हणजे कुमारिकांना प्रेमाने भोजन देणे. पुरी, काळे चणे आणि हलवा किंवा शिरा हा प्रसाद अनेक ठिकाणी प्रचलित आहे. महाराष्ट्रात घरच्या परंपरेनुसार खीर, गोड पदार्थ किंवा अन्य सात्त्विक भोजनही दिले जाते.
भोजनानंतर कुमारिकांना फळे, शैक्षणिक साहित्य, उपयोगी वस्तू, बांगड्या, वस्त्रे किंवा आपल्या क्षमतेनुसार दक्षिणा द्यावी. भेटवस्तू महागडी असण्यापेक्षा ती प्रेमाने आणि आदराने दिलेली असणे महत्त्वाचे आहे.
शेवटी कुमारिकांना नमस्कार करून त्यांचा आशीर्वाद घ्यावा. त्यांना प्रेमाने निरोप द्यावा. या संपूर्ण विधीत मुलींना कोणताही संकोच किंवा त्रास होणार नाही, याची काळजी घ्यावी. त्यांची इच्छा, सोय आणि स्वच्छतेला प्राधान्य द्यावे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: नवरात्रीत लहान मुलींमध्ये आदिशक्तीचे रूप पाहून त्यांचे पूजन केले जाते. या परंपरेतून स्त्रीशक्तीचा सन्मान आणि देवीप्रती भक्तिभाव व्यक्त केला जातो.
Ans: प्रचलित धार्मिक परंपरेनुसार दोन ते दहा वर्षांच्या कुमारिकांचे पूजन केले जाते. वयानुसार त्यांना वेगवेगळी नावे दिली जातात
Ans: अनेक कुटुंबांमध्ये नऊ कुमारिकांना आमंत्रित केले जाते. काही ठिकाणी तीन, पाच किंवा सात मुलींचे पूजन करण्याचीही परंपरा आहे.
