शुक्रवार, 23 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- सोशल मीडिया
UPSC Eligibility for Foreign Citizens: भारतात इतर देशांतून आलेल्या नागरिकांसाठी, विशेषतः नेपाळ, भूतान आणि पाकिस्तानमधून आलेल्या लोकांसाठी संघ लोक सेवा आयोग (UPSC) परीक्षा देऊ शकतात का, याबाबत अनेकदा संभ्रम असतो. यूपीएससीच्या नियमांनुसार परदेशी मूळ आणि शेजारी देशांमधील नागरिकांसाठी स्पष्ट तरतुदी करण्यात आल्या आहेत. यूपीएससीने राष्ट्रीयत्वाचे नियम दोन वेगवेगळ्या श्रेणींमध्ये वाटले आहेत.
शीर्ष सेवांसाठी कडक नियम: भारतीय प्रशासनिक सेवा (IAS), भारतीय पोलीस सेवा (IPS) आणि भारतीय परराष्ट्र सेवा (IFS) साठी केवळ भारताचा नागरिक (Citizen of India) असणे अनिवार्य आहे.
परदेशी नागरिकांवर बंदी: नेपाळ, भूतान किंवा पाकिस्तानचे नागरिक (जे भारताचे नागरिक नाहीत) थेट आयएएस, आयपीएस किंवा आयएफएस पदांसाठी पात्र ठरू शकत नाहीत.
नागरिकतेचा मार्ग: जर एखादी व्यक्ती भारताची नागरिक असेल – मग ती जन्माने असो, नोंदणीद्वारे असो किंवा नैसर्गिक पद्धतीने मिळालेली नागरिकता असो – ती या पदांसाठी पात्र ठरते.
पाकिस्तानचा कोणताही नागरिक यूपीएससी परीक्षा देऊ शकत नाही, परंतु नेपाळ आणि भूतानच्या नागरिकांना काही सेवांमध्ये विशेष सवलत देण्यात आली आहे:
ग्रुप ‘ए’ आणि ग्रुप ‘बी’ सेवांमध्ये संधी: नेपाळ आणि भूतानचे नागरिक यूपीएससी परीक्षेमध्ये सहभागी होऊ शकतात.
या सेवांमध्ये नोकरीची संधी: ते भारतीय महसूल सेवा (IRS), भारतीय लेखापरीक्षा आणि लेखा सेवा (IAAS), रेल्वे आणि इतर केंद्रीय सेवांसाठी अर्ज करू शकतात.
पात्रता प्रमाणपत्र आवश्यक: नियुक्तीपूर्वी अशा उमेदवारांना भारत सरकारतर्फे (गृह मंत्रालय) जारी केलेले ‘सर्टिफिकेट ऑफ एलिजिबिलिटी’ (पात्रता प्रमाणपत्र) सादर करणे बंधनकारक असते.
भारतीय मूल, व्यक्ती (PIO): जे लोक पाकिस्तान, श्रीलंका, म्यानमार (बर्मा), केनिया, युगांडा किंवा टांझानिया यांसारख्या देशांमधून भारतात कायमचे स्थायिक होण्याच्या उद्देशाने आले आहेत, ते देखील इतर सेवांसाठी अर्ज करू शकतात.
नागरिकत्व मिळाल्यावर IAS/IPS चा मार्ग: जर पाकिस्तानमधून आलेले शरणार्थी कायद्यांतर्गत भारताचे नागरिकत्व प्राप्त करतात, तर नागरिकत्व मिळताच ते IAS आणि IPS बनण्यासाठी देखील पात्र ठरतात.
तिबेटी शरणार्थींचे नियम: १ जानेवारी १९६२ पूर्वी भारतात येऊन कायमचे स्थायिक झालेले तिबेटी शरणार्थी देखील बिगर-आयएएस/आयपीएस सेवांसाठी पात्र आहेत.
गृह मंत्रालयाची भूमिका: नेपाळ, भूतान किंवा प्रवासी उमेदवारांना परीक्षेला बसण्याची सूट मिळते. परंतु, गृह मंत्रालयाने त्यांच्या पार्श्वभूमीची चौकशी करून प्रमाणपत्र जारी केल्यावरच अंतिम नियुक्ती मिळते.
प्रारंभिक टप्प्यापासून तयारी: तज्ज्ञांच्या मते, प्रीलिम्स परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतरच उमेदवारांनी गृह आणि परराष्ट्र मंत्रालयाच्या वेबसाइटवर जाऊन पात्रता प्रमाणपत्राची कागदपत्र प्रक्रिया सुरू केली पाहिजे.
