बुधवार, 21 ऑक्टोबर 2026
भारतात प्रदूषणामुळे दररोज ५,७०० नागरिकांचा मृत्यू, हवा विषारी का होत आहे (फोटो सौजन्य - X)
दिवाळीच्या आतषबाजीनंतर दिल्लीची हवेची गुणवत्ता लक्षणीयरीत्या खालावली आहे. हवेची गुणवत्ता पुन्हा एकदा धोकादायक श्रेणीत आली आहे. सकाळी, दिल्लीच्या बहुतेक भागात हवा गुणवत्ता निर्देशांक (AQI) अत्यंत धोकादायक श्रेणीत नोंदवला गेला, जो आरोग्यासाठी अत्यंत धोकादायक आहे. चाणक्य प्लेसमध्ये सर्वोच्च AQI नोंदवला गेला, जिथे AQI ९७९ वर पोहोचला. नारायणा गावाने ९४० चा AQI नोंदवला, तर तिग्री एक्सटेंशनने ९२८ चा AQI नोंदवला. भविष्यात AQI इतकाच उच्च राहिला तर त्याचा परिणाम मुलांच्या, वृद्धांच्या आणि अगदी निरोगी व्यक्तींच्या आरोग्यावर होईल. हवेतील विषारी कणांसह वायू प्रदूषण आता भारतात मृत्यूचे दुसरे प्रमुख कारण का बनले आहे.
जग हळूहळू अशा संकटाकडे वाटचाल करत आहे जिथे श्वास घेणे स्वतःच एक आजार बनला आहे. “स्टेट ऑफ ग्लोबल एअर २०२४” या ताज्या अहवालात असे दिसून आले आहे की, जगभरातील प्रत्येक आठव्या मृत्यूचे कारण आता वायू प्रदूषण आहे. २०२१ मध्ये, विषारी हवेनेच ८.१ दशलक्ष लोकांचा बळी घेतला. याचा अर्थ असा की तंबाखूपेक्षा वायू प्रदूषणाने जास्त मृत्यू झाले. त्याच वर्षी, तंबाखूमुळे ७.५ ते ७.६ दशलक्ष मृत्यू झाले. याचा अर्थ असा की आपण प्रत्येक क्षणी श्वास घेत असलेली हवा आता मृत्यूचे सर्वात धोकादायक स्रोत बनली आहे.
अहवालात असे म्हटले आहे की, जगभरातील सर्व मृत्यूंपैकी १२% मृत्यू खराब हवेच्या गुणवत्तेमुळे होतात. त्या तुलनेत, उच्च रक्तदाब दरवर्षी अंदाजे १ कोटी लोकांचा मृत्यू होतो, म्हणजेच वायू प्रदूषण आता त्या पातळीपर्यंत पोहोचले आहे. राजधानी दिल्लीसारख्या शहरांमध्ये परिस्थिती आणखी भयानक आहे. हवा गुणवत्ता निर्देशांक (AQI) सातत्याने ५०० च्या आसपास राहिला आहे, जो गंभीर श्रेणीत येतो. या पातळीवर, केवळ मुले आणि वृद्धच नाही तर निरोगी व्यक्ती देखील आजारी पडू शकतात. श्वास घेण्यास त्रास होणे, खोकला येणे, डोळ्यांची जळजळ होणे आणि डोकेदुखी ही समस्या सामान्य झाली आहे.
अहवालातील सर्वात भयावह पैलू म्हणजे PM2.5—२.५ मायक्रॉनपेक्षा लहान कण, मानवी केसांपेक्षा शंभर पट पातळ. हे कण इतके सूक्ष्म आहेत की ते नाक आणि तोंडातून सहजपणे शरीरात प्रवेश करतात आणि हृदय आणि फुफ्फुसांपर्यंत पोहोचतात, जिथे ते हळूहळू या अवयवांना नुकसान पोहोचवतात. २०२१ मध्ये वायू प्रदूषणामुळे होणाऱ्या एकूण मृत्यूंपैकी ९६% मृत्यू हे कण कारणीभूत होते. केवळ PM2.5 मुळे ७.८ दशलक्ष लोकांचा मृत्यू झाला. शिवाय, ९०% पेक्षा जास्त वायू प्रदूषणाशी संबंधित आजारांसाठी हे सूक्ष्म कण जबाबदार असल्याचे आढळून आले आहे.
अहवालानुसार विषारी हवा जगातील मृत्यूचे दुसरे प्रमुख कारण बनले आहे. दाट लोकसंख्या आणि कमकुवत प्रदूषण नियंत्रण प्रणाली असलेले दक्षिण आशियाई आणि आफ्रिकन देश सर्वात असुरक्षित आहेत. एकूण मृत्यूंपैकी ५८% मृत्यू बाहेरील वायू प्रदूषणामुळे होतात आणि ३८% घरातील वायू प्रदूषणामुळे होतात. अहवालात असेही म्हटले आहे की पाच वर्षांखालील मुलांमध्ये मृत्यूचे दुसरे प्रमुख कारण म्हणजे वायू प्रदूषण. २०२१ मध्ये, विषारी हवेमुळे ७,००,००० हून अधिक लहान मुले मृत्युमुखी पडली. त्यापैकी ३०% मृत्यू आयुष्याच्या पहिल्या महिन्यात वायू प्रदूषणामुळे झाले.
भारत या संकटाच्या केंद्रस्थानी आहे. तंबाखूमुळे दरवर्षी अंदाजे १० लाख लोकांचा मृत्यू होतो, तर वायू प्रदूषणामुळे ही संख्या दुप्पट झाली आहे, २.१ दशलक्षांपर्यंत पोहोचली आहे. याचा अर्थ असा की दरमहा अंदाजे १७५,००० लोक आणि दररोज अंदाजे ५,७०० लोक या मूक किलरला बळी पडत आहेत. २०२१ मध्ये, भारतात पाच वर्षांखालील १६९,००० मुले वायू प्रदूषणामुळे मरण पावली, जी जगात सर्वाधिक आहे. नायजेरिया दुसऱ्या क्रमांकावर होता, ११४,००० मृत्यूंसह, तर पाकिस्तानमध्ये ६८,००० मृत्यू झाले.
वायू प्रदूषण हे केवळ मृत्यूचे कारण नाही तर डझनभर आजारांचे मूळ कारण देखील आहे. दमा, फुफ्फुसाचा कर्करोग, हृदयरोग आणि स्ट्रोक यासारखे गंभीर आजार त्याच्याशी जोडलेले आहेत. २०१३ मध्ये, लंडनमधील एला किसी-डेब्रा या ९ वर्षांच्या मुलीचा दम्याच्या झटक्याने मृत्यू झाला. मृत्यू प्रमाणपत्रावर ‘वायू प्रदूषण’ अधिकृतपणे मृत्यूचे कारण म्हणून सूचीबद्ध करण्याची ही जगातील पहिलीच घटना होती. अहवाल दर्शवितात की दक्षिण आशियातील हवा जगातील सर्वात विषारी आहे. वायू प्रदूषणामुळे होणाऱ्या एकूण मृत्यूंपैकी निम्म्याहून अधिक मृत्यू फक्त भारत आणि चीनमध्ये नोंदवले गेले. २.३ दशलक्ष मृत्यू चीनमध्ये आणि २.१ दशलक्ष भारतात झाले.
PM2.5 मध्ये नायट्रेट, सल्फेट अॅसिड, धातू, रसायने आणि धूळ यांचे अत्यंत सूक्ष्म कण असतात. ते फुफ्फुसांमध्ये खोलवर जातात आणि कायमचे नुकसान करतात. हृदयरोग्यांसाठी ते घातक आहे, तर निरोगी व्यक्तींमध्येही ते दमा, हृदयरोग आणि फुफ्फुसांच्या समस्या वाढवते. वायू प्रदूषणामुळे भारतात प्रति 100,000 लोकांमागे 148 मृत्यू होतात – ही संख्या जागतिक सरासरीपेक्षा खूपच जास्त आहे.
जानेवारी 2024 मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासात असे दिसून आले आहे की भारतात PM2.5 चे प्रमाण जगात सर्वाधिक आहे, ज्यामध्ये दिल्ली आघाडीवर आहे. हिवाळ्याच्या काळात, घरातील हवा बाहेरील हवेपेक्षा अंदाजे 41% जास्त प्रदूषित असल्याचे आढळून आले. लॅन्सेट जर्नलमध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासात असे म्हटले आहे की शहरांमध्ये राहणाऱ्या धूम्रपान न करणाऱ्यांमध्ये फुफ्फुसांच्या कर्करोगाचा धोका वाढविण्यात वायू प्रदूषण देखील मोठी भूमिका बजावते.
वायू प्रदूषण ही आता केवळ पर्यावरणीय समस्या राहिलेली नाही, तर ती मानवी अस्तित्वासाठी थेट धोका बनली आहे. ज्या हवेशिवाय जीवन अशक्य आहे ती आता मृत्यूचे कारण बनत आहे. जर सरकारे आणि नागरिकांनी आताच कृती केली नाही – जसे की हिरवळ वाढवणे, खाजगी वाहनांवर नियंत्रण ठेवणे आणि स्वच्छ ऊर्जा स्वीकारणे – तर येत्या काळात ती हवा नसून आपल्या श्वासात विष असेल.
