शुक्रवार, 23 ऑक्टोबर 2026
...म्हणून मुली लग्नासाठी नकार देतात, कारण वाचून तुम्हाला बसेल धक्का?
राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालयाच्या (NSO) आकडेवारीनुसार, भारतातील अविवाहित महिलांचे प्रमाण २०११ मध्ये १३.५ टक्के होते, तर २०२१ मध्ये ते वाढून १९.९ टक्के झाले. ही आकडेवारी महिलांच्या वैवाहिक स्थितीतील बदलाचे चिन्ह आहेत.
मात्र, अविवाहित महिलांचे प्रमाण वाढले म्हणजे या सर्व महिलांनी जाणीवपूर्वक लग्न न करण्याचा निर्णय घेतला आहे, असा अर्थ होत नाही. काही महिलांचे लग्न उशिरा होत असू शकते, तर काही महिला शिक्षण, करिअर, आर्थिक परिस्थिती किंवा वैयक्तिक कारणांमुळे विवाह पुढे ढकलत असू शकतात. म्हणूनच कदाचित मुली लग्नासाठी नकार देत असल्याचे पाहायला मिळत आहे.
नोव्हेंबरमध्ये फिरण्याचा प्लॅन करताय? भारतातील ही ८ ठिकाणं नक्की एक्सप्लोर करा!
भारतीय कुटुंबव्यवस्थेत घर सांभाळणे, नातेसंबंध टिकवणे, सण-समारंभांच्या परंपरा पाळणे आणि मुलांचे संगोपन करणे या जबाबदाऱ्या अनेकदा महिलांवर अधिक प्रमाणात सोपवल्या जातात. नोकरी करणाऱ्या महिलांनाही घरातील कामांमधून पूर्णपणे सुटका मिळेलच असे नाही. लग्नानंतर नोकरी, घर, मुलांचे संगोपन आणि दोन्ही कुटुंबांशी संबंधित जबाबदाऱ्या यांचा समतोल साधताना महिलांवर अतिरिक्त ताण येऊ शकतो. ही जबाबदारी दोन्ही जोडीदारांनी समानपणे उचलली नाही, तर विवाहाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन नकारात्मक होण्याची शक्यता असते.
पूर्वी अनेक महिलांना आर्थिक गरजांमुळे कुटुंबावर किंवा पतीवर अवलंबून राहावे लागायचे. मात्र, शिक्षणाच्या संधी वाढल्याने आणि महिलांचा रोजगारातील सहभाग वाढल्याने अनेक महिला स्वतःच्या उत्पन्नावर स्वतंत्र आयुष्य जगण्याचा पर्याय निवडू शकतात.
आर्थिक स्वावलंबनामुळे महिलांना स्वतःच्या गरजा, करिअर, राहणीमान आणि भविष्यासंबंधी निर्णय घेण्याची अधिक संधी मिळते. त्यामुळे केवळ सामाजिक दबावामुळे लग्न करण्याऐवजी योग्य जोडीदार मिळेपर्यंत थांबणे किंवा विवाहाबाबत विचारपूर्वक निर्णय घेणे त्यांना शक्य होते.
लग्नानंतर महिलांनी आपल्या आवडीनिवडी, मित्रपरिवार, करिअर किंवा वैयक्तिक ध्येयांशी तडजोड करावी, अशी अपेक्षा काही कुटुंबांमध्ये आजही दिसते. कपडे, नोकरी, बाहेर जाणे किंवा स्वतःचे निर्णय घेणे अशा बाबींमध्येही काही महिलांना मर्यादांचा सामना करावा लागतो. आजच्या अनेक महिलांना स्वतःची स्वतंत्र ओळख जपायची आहे. त्यांना लग्नाच्या विरोधात असणे आवश्यक नाही; मात्र, विवाहामुळे त्यांचे स्वातंत्र्य कमी होऊ नये आणि जोडीदाराने त्यांच्या आकांक्षांचा आदर करावा, अशी अपेक्षा असू शकते.
विवाहानंतर मुलांना जन्म देणे, त्यांचे संगोपन करणे आणि त्यांच्या शिक्षणापासून आरोग्यापर्यंतच्या गरजा पूर्ण करणे या जबाबदाऱ्या अनेकदा महिलांवर अधिक पडतात. गर्भधारणा, प्रसूती आणि त्यानंतरच्या शारीरिक व मानसिक बदलांचाही महिलांना सामना करावा लागू शकतो. त्यामुळे काही महिला मातृत्वाचा निर्णय घेण्यापूर्वी आपल्या आरोग्याचा, करिअरचा, आर्थिक परिस्थितीचा आणि वैयक्तिक इच्छांचा विचार करतात. मुलांची जबाबदारी दोन्ही पालकांनी समानपणे स्वीकारणे आणि घरकामात सहभागी होणे याला त्यामुळे अधिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
काही महिलांनी आपल्या कुटुंबात किंवा मित्रपरिवारात विवाहानंतर महिलांना स्वातंत्र्य गमावताना, करिअरमध्ये तडजोड करताना किंवा घरगुती जबाबदाऱ्यांच्या ताणाखाली जगताना पाहिलेले असते. काहींना नात्यांमधील मतभेद, नियंत्रण ठेवण्याची वृत्ती किंवा कौटुंबिक दबावाचे अनुभवही जवळून दिसतात. अशा अनुभवांमुळे विवाह करण्यापूर्वी जोडीदाराची विचारसरणी, परस्पर आदर, आर्थिक नियोजन आणि जबाबदाऱ्यांची विभागणी यांचा विचार करण्याकडे कल वाढला आहे.
पूर्वी ठरावीक वयात लग्न करणे ही अनेक कुटुंबांमध्ये सामाजिक अपेक्षा मानली जात असे. वय वाढत असताना नातेवाईकांकडून लग्नाबाबत वारंवार विचारणा होणे किंवा लग्न न करण्याच्या निर्णयाकडे संशयाने पाहणे, अशा परिस्थितींना काही महिलांना सामोरे जावे लागते. मात्र, बदलत्या काळात शिक्षण, करिअर, स्वतःचे घर, प्रवास आणि वैयक्तिक विकास यांना प्राधान्य देणाऱ्या महिलांची संख्या वाढत आहे. त्यामुळे केवळ समाज काय म्हणेल म्हणून विवाह करण्याऐवजी स्वतःच्या तयारीनुसार निर्णय घेण्याकडे कल दिसू शकतो.
महिलांनी लग्न करावे की करू नये, हा प्रत्येकाचा वैयक्तिक निर्णय आहे. विवाहामुळे सहजीवन, भावनिक आधार आणि कुटुंबनिर्मितीची संधी मिळू शकते. त्याच वेळी, नात्यात समानता, परस्पर आदर आणि जबाबदाऱ्यांची न्याय्य विभागणी असणेही महत्त्वाचे आहे. महिलांना विवाह टाळण्यामागे एकच कारण आहे, असे म्हणता येणार नाही. आर्थिक परिस्थिती, शिक्षण, करिअर, योग्य जोडीदाराची उपलब्धता, कौटुंबिक अनुभव आणि वैयक्तिक पसंती अशा अनेक घटकांचा निर्णयावर परिणाम होऊ शकतो.
शेवटी, प्रश्न महिलांना लग्न का करायचे नाहीत, एवढाच नाही; तर त्यांना विवाहात कोणत्या प्रकारचे आयुष्य अपेक्षित आहे, हाही आहे. विवाह ही जबाबदारी दोघांची असलेली भागीदारी म्हणून स्वीकारली गेली, तर परंपरा आणि वैयक्तिक स्वातंत्र्य यांचा समतोल साधणे अधिक शक्य होईल.
Ans: आकडेवारीनुसार, भारतातील अविवाहित महिलांचे प्रमाण २०११ मधील १३.५ टक्क्यांवरून २०२१ मध्ये १९.९ टक्क्यांपर्यंत वाढले आहे.
Ans: आर्थिक स्वावलंबन, करिअर, वैयक्तिक स्वातंत्र्य, घरकाम व मुलांच्या संगोपनाची जबाबदारी, कौटुंबिक अनुभव आणि योग्य जोडीदाराची निवड ही संभाव्य कारणे असू शकतात. मात्र, प्रत्येक महिलेची परिस्थिती आणि निर्णय वेगळा असतो.
Ans: आर्थिक स्वातंत्र्यामुळे महिलांना स्वतःच्या गरजा आणि भविष्याबाबत स्वतंत्र निर्णय घेता येतात. त्यामुळे केवळ सामाजिक दबावामुळे लग्न करण्याऐवजी योग्य वेळ आणि जोडीदार निवडण्याची संधी त्यांना मिळू शकते.
