शुक्रवार, 23 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- गुगल
ठाणे शहराच्या सांस्कृतिक आणि धार्मिक परंपरेत श्री घंटाळी देवी मंदिराला विशेष स्थान आहे. नौपाडा परिसरातील घंटाळी पथ येथे वसलेले हे प्राचीन मंदिर अनेक ठाणेकरांचे श्रद्धास्थान आहे. देवीवरील अढळ विश्वास, पिढ्यान्‌पिढ्या जपल्या गेलेल्या धार्मिक परंपरा आणि मंदिराशी जोडलेल्या ऐतिहासिक आठवणी यांमुळे या मंदिराला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. शहराच्या वाढत्या विस्तारातही या मंदिराने आपले धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व टिकवून ठेवले आहे.
श्री घंटाळी देवी मंदिराचा इतिहास साधारण १५० ते २५० वर्षांपूर्वीचा असल्याचे विविध लेखांमध्ये नमूद केले जाते. दरम्यान, मंदिराच्या स्थापनेचे नेमके वर्ष, त्याची स्थापना कोणी केली आणि देवीच्या मूर्तींचे प्राकट्य कसे झाले, याबाबत सर्वमान्य ऐतिहासिक नोंदी सहज उपलब्ध नाहीत. त्यामुळे मंदिराचा इतिहास समजून घेताना स्थानिक परंपरा, भाविकांच्या श्रद्धा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक उल्लेख यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते.
ठाणे शहराला प्राचीन काळापासून धार्मिक, व्यापारी आणि सांस्कृतिक वारसा लाभला आहे. कोकण किनारपट्टीशी असलेले संबंध, विविध समाजांचे वास्तव्य आणि स्थानिक देवतांभोवती विकसित झालेल्या परंपरा यांमुळे येथील मंदिरांना सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे स्थान मिळाले. घंटाळी देवी मंदिर हे याच परंपरेचा एक महत्त्वाचा भाग मानले जाते.
घंटाळी देवी ही परिसरातील भाविकांचे रक्षण करणारी आणि त्यांच्या मनोकामना पूर्ण करणारी देवी आहे. संकटसमयी देवीचा धावा करणे, नवस बोलणे आणि इच्छा पूर्ण झाल्यानंतर देवीचे दर्शन घेऊन कृतज्ञता व्यक्त करणे, अशा परंपरा अनेक श्रद्धास्थानांप्रमाणे येथेही भाविकांच्या धार्मिक जीवनाशी जोडलेल्या आहेत.
श्री घंटाळी देवी मंदिराशी संबंधित एक प्रचलित आख्यायिका या मंदिराचे वैशिष्ट्य अधोरेखित करते. पूर्वी या परिसरात दाट झाडी आणि एक तलाव होता. तलावाच्या काठावर भगवान शंकराचे मंदिर असल्याचे सांगितले जाते. या मंदिरात नियमित दर्शनासाठी येणाऱ्या एका भक्ताला तलावाजवळील आंब्याच्या झाडामागे देवीची मूर्ती असल्याचा दृष्टांत झाला, अशी स्थानिक परंपरा आहे. त्यानंतर देवीची मूर्ती प्राप्त झाली आणि विधिवत पूजा करून तिची स्थापना करण्यात आली, असे सांगितले जाते. या आख्यायिकेमुळे मंदिराच्या धार्मिक महत्त्वात भर पडली आहे. देवीची मूर्ती स्वयंभू असल्याची भाविकांची श्रद्धा आहे.
मंदिराच्या नावामागेही एक वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरा सांगितली जाते. ‘घंटा’ आणि ‘टाळी’ या शब्दांशी घंटाळी देवीच्या नावाचा संबंध जोडला जातो. नवस पूर्ण झाल्यानंतर मंदिरात घंटा बांधण्याची प्रथा असल्यामुळे देवीला घंटाळी हे नाव प्राप्त झाले, अशी मान्यता प्रचलित आहे.
श्री घंटाळी देवी ही कोळी आणि पाठारे प्रभू समाजाची कुलदेवता म्हणून ओळखली जाते. या समाजातील अनेक कुटुंबांच्या धार्मिक परंपरांमध्ये देवीच्या दर्शनाला आणि पूजेला महत्त्वाचे स्थान आहे. कुटुंबातील शुभकार्य, सण-उत्सव किंवा विशेष प्रसंगी देवीचे आशीर्वाद घेण्याची परंपरा या श्रद्धास्थानाशी जोडलेली आहे.
कुलदेवतेची उपासना ही केवळ वैयक्तिक श्रद्धेपुरती मर्यादित नसते. तिच्या माध्यमातून कुटुंबाची परंपरा, पूर्वजांशी असलेले नाते आणि समाजातील सांस्कृतिक एकात्मताही जपली जाते. घंटाळी देवी मंदिरानेही अनेक पिढ्यांच्या धार्मिक स्मृती आणि परंपरा जतन केल्या आहेत.
मंदिराच्या मुख्य गाभाऱ्यात घंटाळी देवी, महिषासुरमर्दिनी आणि दुर्गा देवी यांच्या मूर्ती विराजमान आहेत, असे मंदिराविषयीच्या उपलब्ध वर्णनांत नमूद केले आहे. देवीच्या या रूपांतून शक्ती, सामर्थ्य आणि दुष्ट प्रवृत्तींचा नाश करणाऱ्या आदिशक्तीची संकल्पना व्यक्त होते.
मंदिराच्या जुन्या रचनेत लाकडी बांधकाम होते आणि भगवान शंकर व घंटाळी देवी यांच्यासाठी स्वतंत्र गाभारे होते. पुढे मंदिराच्या रचनेत बदल करण्यात आले. इ.स. १९०१ मध्ये या दोन गाभाऱ्यांच्या मध्ये नवीन गाभारा बांधून श्रीरामाच्या मूर्तीची प्रतिष्ठापना करण्यात आली. मंदिरात महादेवाची पिंड तसेच श्रीराम, लक्ष्मण, सीता आणि हनुमान यांच्या मूर्तींचेही दर्शन घेता येते.
मंदिराच्या आवारातील दीपमाळा आणि प्रशस्त दर्शनमंडप यांमुळे मंदिराच्या परिसराला धार्मिक वातावरण प्राप्त होते. आधुनिक शहरी परिसरात वसलेले असूनही मंदिराने पारंपरिक देवस्थानाचे स्वरूप जपले आहे.
घंटाळी देवी मंदिराच्या इतिहासाच्या दृष्टीने इ.स. १८८२ मधील Gazetteer of the Bombay Presidency या ग्रंथातील उल्लेख महत्त्वाचा मानला जातो. उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भांनुसार, मंदिराचा उल्लेख या गॅझेटियरच्या चौदाव्या खंडात आढळतो. त्या काळात मंदिराचा परिसर ‘बॉम्बे रोड’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या मार्गाजवळ होता. मंदिराला तत्कालीन ब्रिटिश सरकारकडून वार्षिक चार रुपयांचे वर्षासन मिळत असल्याची नोंदही संदर्भांमध्ये दिली आहे.
या नोंदींमुळे एकोणिसाव्या शतकातही या मंदिराचे अस्तित्व आणि धार्मिक महत्त्व असल्याचे स्पष्ट होते. मात्र, मंदिराची स्थापना नेमकी कोणत्या वर्षी झाली, याचा निर्विवाद पुरावा उपलब्ध नाही.
मंदिराच्या बांधकामाचे श्रेय रावसाहेब केशवराज भास्करजी कोठारे यांच्या पूर्वजांना दिले जाते. पुढे काळानुसार मंदिराची देखभाल, दुरुस्ती आणि परिसरातील बदल होत गेले. इ.स. १९४० आणि १९७२ मध्ये मंदिराचा जीर्णोद्धार झाल्याचे उल्लेखही उपलब्ध आहेत.
श्री घंटाळी देवी मंदिरातील नवरात्रोत्सव हा भाविकांसाठी विशेष महत्त्वाचा उत्सव आहे. नवरात्रीच्या नऊ दिवसांत देवीची पूजा, आरती, धार्मिक कार्यक्रम आणि आकर्षक विद्युतरोषणाई केली जाते. या काळात मंदिरात दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांची संख्या वाढते आणि संपूर्ण परिसर भक्तिमय वातावरणाने भारून जातो.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: हे प्राचीन मंदिर ठाणे (पश्चिम) मधील गजबजलेल्या नौपाडा परिसरातील घंटाळी पथ येथे वसलेले आहे.
Ans: भाविकांचे नवस पूर्ण झाल्यानंतर मंदिरात घंटा बांधण्याची जुनी प्रथा आहे. या प्रथेवरूनच देवीला 'घंटाळी देवी' हे नाव प्राप्त झाले आहे.
Ans: श्री घंटाळी देवी ही प्रामुख्याने कोळी समाज आणि पाठारे प्रभू समाजाची श्रद्धास्थान व कुलदेवता म्हणून पूजली जाते.
