सोमवार, 19 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- gemini
नवरात्रोत्सव हा आदिशक्तीच्या उपासना केली जाते. नऊ दिवस देवीच्या विविध रूपांची पूजा-अर्चा, मंत्रजप, उपवास, सप्तशतीचे पठण आणि विविध धार्मिक विधी केले जातात. नवरात्रीच्या महाअष्टमीला किंवा महानवमीला अनेक घरांमध्ये तसेच मंदिरांमध्ये हवन अथवा होम केला जातो.
या होमामध्ये नारळ अर्पण करण्याची परंपरा विशेष महत्त्वाची मानली जाते. होमाच्या शेवटी दिल्या जाणाऱ्या अंतिम आहुतीला पूर्णाहुती असे म्हणतात. अनेक ठिकाणी या पूर्णाहुतीमध्ये नारळ, तूप आणि हवनसामग्री अर्पण केली जाते.
मात्र, देवीच्या होमात नारळच का अर्पण केला जातो? या परंपरेमागे कोणता आध्यात्मिक अर्थ दडलेला आहे? नारळ अर्पण करणे म्हणजे केवळ धार्मिक विधी आहे की त्यामागे काही प्रतीकात्मक संदेशही आहे? या प्रश्नांची उत्तरे भारतीय धार्मिक परंपरा, श्रद्धा आणि उपासनेच्या तत्त्वज्ञानात सापडतात.
नारळाला हिंदू धर्मात अत्यंत पवित्र स्थान आहे. कोणत्याही शुभकार्याच्या प्रारंभी, देवपूजेत, कलशस्थापनेत तसेच यज्ञ-यागामध्ये नारळाचा वापर केला जातो. नारळाला ‘श्रीफळ’ असेही म्हटले जाते.
नारळाच्या रचनेतून मानवी जीवनाचा प्रतीकात्मक अर्थ सांगितला जातो. त्यावरील तंतुमय आवरण, कठीण करवंटी आणि आतील शुभ्र खोबरे यांची तुलना अनुक्रमे बाह्य व्यक्तिमत्त्व, अहंकाराचे आवरण आणि अंतःकरणातील शुद्धतेशी केली जाते. हा धार्मिक प्रतीकात्मक अर्थ आहे.
नारळाचे अग्नीत समर्पण म्हणजे आपल्या अहंकाराचे विसर्जन करून शुद्ध अंतःकरणाने देवीला शरण जाण्याची भावना होय.
शक्ती उपासनेच्या काही परंपरांमध्ये पूर्वीपासून पशुबळी देण्याची प्रथा आढळते. विशेषतः काही शक्तिपीठांमध्ये आणि प्रादेशिक धार्मिक परंपरांमध्ये अष्टमी किंवा नवमीच्या दिवशी बळीविधी केला जात असे. तथापि, सर्वच देवीमंदिरांमध्ये किंवा सर्वच शक्तिपूजा परंपरांमध्ये ही प्रथा नव्हती.
कालांतराने अनेक ठिकाणी अहिंसक आणि सात्त्विक पूजापद्धतींना महत्त्व प्राप्त झाले. अशा परंपरांमध्ये नारळ अर्पण करणे हा बळीच्या प्रतीकात्मक पर्यायांपैकी एक मानला जातो.
नारळ फोडून किंवा तो देवीला अर्पण करून भक्त आपल्या मनातील वाईट प्रवृत्तींचा त्याग करण्याचा संकल्प करतो. येथे बळीचा आध्यात्मिक अर्थ स्वतःमधील अहंकार, क्रोध, मत्सर आणि आसक्ती यांसारख्या दोषांवर मात करणे असा लावला जातो.
मात्र, नारळ अर्पण करण्याची प्रथा सर्वत्र पशुबळीच्या जागीच सुरू झाली, असे निश्चितपणे सांगता येत नाही. विविध धार्मिक परंपरांमध्ये नारळाला स्वतंत्र पवित्र आणि मंगल प्रतीक म्हणूनही महत्त्व आहे.
नवरात्रीमध्ये महाअष्टमी किंवा महानवमीच्या दिवशी होम करण्याची परंपरा अनेक कुटुंबांमध्ये प्रचलित आहे. काही ठिकाणी दुर्गासप्तशतीचे पठण, मंत्रजप, चंडीहोम किंवा नवचंडी यज्ञ यांसारखे धार्मिक विधी केले जातात.
हवनामध्ये अग्निदेवतेला मंत्रोच्चारासह तूप, समिधा आणि निर्धारित हवनसामग्री अर्पण केली जाते. विधीच्या शेवटी दिल्या जाणाऱ्या अंतिम आहुतीला पूर्णाहुती म्हणतात. ती यज्ञाच्या सांगतेचे आणि संकल्पपूर्तीचे प्रतीक असते.
काही परंपरांमध्ये पूर्णाहुतीसाठी नारळाचा उपयोग केला जातो. नारळासोबत तूप, कापूर किंवा अन्य हवनसामग्री अर्पण केली जाऊ शकते.
पूर्णाहुती देताना भक्त देवीला प्रार्थना करतो की, आपल्या पूजेत काही त्रुटी राहिल्या असतील तर त्यांची क्षमा करावी आणि या धार्मिक अनुष्ठानाचे पुण्य सर्वांच्या कल्याणासाठी लाभावे.
अशा प्रकारे पूर्णाहुती ही केवळ होमाची शेवटची आहुती नसून, संपूर्ण साधनेचे देवीचरणी समर्पण करण्याची भावपूर्ण कृती आहे.
नवरात्रीतील महाअष्टमी आणि महानवमी या दोन्ही तिथींना देवीच्या उपासनेमध्ये विशेष महत्त्व आहे.
महाअष्टमी : या दिवशी दुर्गादेवीची विशेष पूजा, दुर्गाष्टमी व्रत, कन्यापूजन आणि काही परंपरांमध्ये चंडीहोम केला जातो. देवीच्या शक्तिरूपाची आराधना करून भक्त संकटांवर मात करण्याचे सामर्थ्य मिळावे, अशी प्रार्थना करतात.
महानवमी : नवरात्रीच्या नवव्या दिवशी सिद्धिदात्री देवीची पूजा केली जाते. अनेक परंपरांमध्ये या दिवशी हवन, पूर्णाहुती, कन्यापूजन आणि नवरात्रव्रताच्या सांगतेचे विधी केले जातात.
काही कुटुंबांमध्ये अष्टमीला होम केला जातो, तर काही कुटुंबांमध्ये नवमीला. ही निवड स्थानिक परंपरा, कुलाचार, उपासनेचा संकल्प आणि पंचांगानुसार केली जाते.
दोन्ही दिवस देवीच्या कृपेची प्रार्थना करण्यासाठी महत्त्वाचे मानले जातात. होमाच्या शेवटी नारळ अर्पण करून भक्त आपल्या नवरात्र साधनेची सांगता करतो.
धार्मिक विधीमध्ये श्रद्धेबरोबरच योग्य पद्धतीचे पालन करणेही महत्त्वाचे आहे.
नारळ अर्पण करण्यामागे केवळ एखादी इच्छा पूर्ण व्हावी, एवढाच हेतू नसून आपल्या मनातील दोष दूर करून सद्गुणांचा स्वीकार करण्याची भावनाही असते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: नारळ अर्पण करणे हे देवीप्रती श्रद्धा, अहंकाराचा त्याग आणि आत्मसमर्पणाचे प्रतीक मानले जाते.
Ans: काही धार्मिक परंपरांमध्ये पूर्णाहुतीच्या वेळी नारळ, तूप आणि हवनसामग्री अर्पण केली जाते. पूर्णाहुती ही यज्ञाच्या सांगतेचे प्रतीक असते.
Ans: या दोन्ही तिथी देवीच्या उपासनेसाठी महत्त्वाच्या मानल्या जातात. अनेक परंपरांमध्ये या दिवशी हवन, दुर्गापूजा आणि अन्य धार्मिक विधी केले जातात.
