बुधवार, 14 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
मुली आणि महिला एकत्र येऊन गाणी म्हणतात, फेर धरतात, टाळ्यांच्या तालावर नाचतात आणि शेवटी खिरापतीचा आस्वाद घेतात. वरकरणी हा मुलींचा एक साधा खेळ वाटत असला, तरी त्यामागे निसर्गाविषयीची कृतज्ञता, कृषिसंस्कृती, स्त्रियांचे भावविश्व आणि सामाजिक एकोपा यांचा सुंदर मिलाफ आहे.
आजच्या काळात नवरात्रोत्सव म्हटला की मोठ्या मंडपांतील गरबा, दांडिया आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांकडे अधिक लक्ष जाते. मात्र, पूर्वी महाराष्ट्रातील अनेक गावांत आणि घरांच्या अंगणांत रंगणारा भोंडला हा सामूहिक आनंदाचा महत्त्वाचा भाग होता. अंगणात काढलेली हत्तीची रांगोळी, मैत्रिणींचा गोतावळा, पारंपरिक गाणी आणि घराघरांतून आणलेली खिरापत, एवढ्यांतच भोंडल्याचा आनंद सामावलेला असे.
भोंडला हा मुली आणि महिलांनी एकत्र येऊन खेळण्याचा पारंपरिक लोकखेळ आहे. महाराष्ट्राच्या विविध भागांत याला भोंडला, हादगा किंवा भुलाबाई अशी वेगवेगळी नावे आहेत. प्रादेशिक परंपरेनुसार त्याच्या स्वरूपात काही बदल दिसतात. पश्चिम महाराष्ट्रात भोंडला हे नाव प्रचलित आहे. काही भागांत त्याला हादगा किंवा हातगा असे म्हटले जाते. विदर्भातील अनेक भागांत भुलाबाईची परंपरा विशेषत्वाने आढळते. भुलाबाईच्या परंपरेत पार्वती आणि शंकर यांच्या मूर्ती किंवा प्रतिमा मांडून त्यांच्याभोवती गाणी म्हटली जातात. दुसरीकडे, भोंडला किंवा हादग्यात पाटावर हत्तीची रांगोळी काढून तिच्याभोवती फेर धरला जातो.
या सर्व परंपरांचा समान धागा म्हणजे मुलींचे एकत्र येणे, पारंपरिक गाणी म्हणणे, आनंद साजरा करणे आणि परंपरेचे पुढच्या पिढीकडे हस्तांतरण करणे.
भोंडल्याची परंपरा केवळ मनोरंजनापुरती मर्यादित नाही. तिच्यामागे निसर्ग, शेती, समृद्धी आणि सामूहिक जीवन यांच्याशी संबंधित अनेक सांस्कृतिक अर्थ आहेत.
भोंडल्याचा संबंध आश्विन महिन्यातील हस्त नक्षत्राच्या काळाशी जोडला जातो. पावसाळा संपत आलेला असतो. शेतांमध्ये पिकांची वाढ सुरू असते आणि ग्रामीण जीवनात शेतीच्या पुढील टप्प्यांची चाहूल लागलेली असते. पूर्वीचे ग्रामीण जीवन निसर्गाच्या चक्रावर अवलंबून होते. पाऊस चांगला पडावा, पिके भरभरून यावीत, शेतात समृद्धी नांदावी आणि कुटुंबाचे जीवन सुखी व्हावे, अशा कामना लोकपरंपरांतून व्यक्त होत असत. भोंडल्याकडेही या व्यापक कृषिसंस्कृतीच्या पार्श्वभूमीवर पाहता येते.
भोंडल्यात हत्तीचे चित्र काढण्याची प्रथा विशेष लक्षवेधी आहे. हस्त नक्षत्राचे प्रतीक हत्ती मानले जाते. त्यामुळे या काळात पाटावर हत्तीची रांगोळी काढून त्याची पूजा करण्याची परंपरा रूढ झाली आहे. हत्ती हा सामर्थ्य, ऐश्वर्य आणि समृद्धीचे प्रतीक मानला जातो. त्याचबरोबर भारतीय संस्कृतीत हत्तीचा संबंध श्रीगणेशाशीही जोडला जातो. त्यामुळे हत्तीच्या प्रतिमेला धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
पूर्वी मनोरंजनाची साधने मर्यादित होती. गावातील मुली आणि महिला एकमेकींच्या घरी एकत्र येत, गाणी म्हणत आणि खेळ खेळत असत. भोंडला हे अशा सामूहिक आनंदाचे एक निमित्त होते. या निमित्ताने मैत्रिणींचे नाते घट्ट होत असे. एकमेकींशी संवाद साधण्याची संधी मिळत असे.
भोंडल्याच्या गाण्यांतून स्त्रियांच्या जीवनातील विविध अनुभव व्यक्त होतात. माहेरचे प्रेम, सासरचे जीवन, नातेसंबंध, संसारातील सुख-दुःख, कौटुंबिक प्रसंग आणि सामाजिक जीवन यांचे चित्रण अनेक लोकगीतांतून दिसते.
महाराष्ट्राच्या वेगवेगळ्या प्रदेशांत या परंपरेची नावे, पद्धती आणि गाण्यांचे स्वरूप बदलते. विशेषतः पश्चिम महाराष्ट्र, कोकण, खानदेश आणि विदर्भातील लोकपरंपरांमध्ये भोंडला, हादगा किंवा भुलाबाईची रूपे पाहायला मिळतात.
भोंडला खेळण्याची पद्धत साधी असली, तरी त्यातील प्रत्येक टप्पा आनंद आणि परंपरेने भरलेला असतो.
भोंडल्यासाठी सर्वप्रथम घरातील स्वच्छ जागेत एक पाट ठेवला जातो. त्यावर रांगोळीने हत्तीचे चित्र काढले जाते. काही ठिकाणी हत्तीची प्रतिमा किंवा चित्र वापरले जाते. हत्तीच्या चित्राभोवती फुले वाहून त्याची पूजा केली जाते. काही घरांत हत्तीची सजावट करून त्यासमोर दिवा लावण्याचीही पद्धत असते.
हत्तीच्या चित्राभोवती मुली आणि महिला गोलाकार फेर धरतात. एकमेकींचे हात धरून किंवा टाळ्या वाजवत त्या गाणी म्हणतात. या खेळात मोठ्या नृत्यकौशल्याची आवश्यकता नसते. गाण्याच्या तालावर फेर धरणे, टाळ्या वाजवणे आणि समूहाचा आनंद अनुभवणे, हेच त्याचे वैशिष्ट्य आहे.
भोंडल्यातील सर्वांत महत्त्वाचा भाग म्हणजे त्याची गाणी. सुरुवातीला गणेशाचे स्मरण करणारे गीत म्हटले जाते. त्यानंतर स्थानिक परंपरेनुसार इतर गाणी म्हणतात. गाणी म्हणताना एकीने गाणे सुरू करायचे आणि इतरांनी तिच्या सुरात सूर मिसळायचा, अशी पद्धत अनेक ठिकाणी आढळते.
भोंडल्यातील सर्वांत उत्सुकतेचा भाग म्हणजे खिरापत ओळखण्याचा खेळ! भोंडल्यात सहभागी होणाऱ्या मुली किंवा महिलांपैकी प्रत्येक जण आपल्या घरून एखादा खाद्यपदार्थ आणतात. हा पदार्थ झाकून ठेवला जातो. फेर आणि गाणी झाल्यानंतर खिरापत आणणारी व्यक्ती इतरांना तो पदार्थ ओळखण्यास सांगते.
काही ठिकाणी भोंडल्याच्या कार्यक्रमात फुगडी खेळली जाते. दोन मुली एकमेकींचे हात धरून गोल फिरतात. फुगडीच्या विविध स्थानिक पद्धती आहेत.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: भोंडला हा महाराष्ट्रातील पारंपरिक लोकखेळ आहे. नवरात्रीच्या काळात मुली आणि महिला एकत्र येऊन गाणी म्हणतात, फेर धरतात आणि खिरापतीचा आनंद घेतात.
Ans: भोंडल्यात हत्तीची रांगोळी काढण्याची परंपरा आहे. हस्त नक्षत्राशी हत्तीचे प्रतीकात्मक नाते जोडले जाते. हत्तीला सामर्थ्य, ऐश्वर्य आणि समृद्धीचे प्रतीकही मानले जाते.
Ans: ऐलमा पैलमा गणेश देवा’ हे भोंडल्यात म्हटल्या जाणाऱ्या पारंपरिक गीतांपैकी एक आहे. गाण्याच्या तालावर फेर धरून सामूहिक आनंद साजरा करणे हा भोंडल्याचा महत्त्वाचा भाग आहे.
