सोमवार, 19 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
जैन धर्मातील सर्वांत महत्त्वाच्या आध्यात्मिक पर्वांपैकी पर्युषण पर्व हे एक आहे. बाह्य उत्सवापेक्षा अंतर्मुख होण्याला या पर्वात अधिक महत्त्व दिले जाते. मन, वाणी आणि आचरण यांचे परीक्षण करून आपल्या चुका ओळखणे, वासनांवर आणि विकारांवर नियंत्रण मिळवणे, तपश्चर्या करणे, स्वाध्याय करणे आणि शेवटी सर्व जीवांची क्षमा मागणे, हा पर्युषण पर्वाचा मूलभूत संदेश आहे.
‘पर्युषण’ या संकल्पनेत आत्म्याच्या अधिक जवळ जाणे, बाह्य विषयांपासून मनाला आवरून आत्मचिंतनात स्थिर होणे, असा आध्यात्मिक भाव आहे. त्यामुळे हा काळ केवळ धार्मिक विधींचा नसून आत्मपरीक्षणाचा आणि आत्मपरिष्काराचा काळ मानला जातो.
जैन तत्त्वज्ञानात मनुष्याच्या आत्म्याला कर्मबंधनापासून मुक्त करून मोक्षाच्या दिशेने नेणे हे अंतिम ध्येय मानले जाते. त्यासाठी अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य आणि अपरिग्रह यांसारख्या तत्त्वांचे पालन आवश्यक आहे.
पर्युषणच्या काळात या तत्त्वांकडे विशेष गांभीर्याने पाहिले जाते. वर्षभरातील आपल्या वर्तनाचे परीक्षण करून.. माझ्याकडून कोणाला दुःख झाले का? माझ्या बोलण्यामुळे कोणाचे मन दुखावले का? माझ्या कृतीतून हिंसा झाली का? लोभ, क्रोध, अहंकार किंवा मोह यांच्यावर माझे नियंत्रण आहे का? माझ्या जीवनात अनावश्यक संग्रह किती आहे? अशा प्रश्नांचा विचार केला जातो. म्हणूनच पर्युषण म्हणजे स्वतःशी संवाद साधण्याचा काळ असे म्हणता.
पर्युषण पर्वातील सर्वांत परिचित परंपरांपैकी एक म्हणजे उपवास. प्रत्येक व्यक्ती आपल्या शारीरिक क्षमतेनुसार आणि धार्मिक श्रद्धेनुसार वेगवेगळ्या प्रकारची तपश्चर्या करते.
काही जण एक दिवस उपवास करतात, तर काही जण अनेक दिवस उपवासाचे व्रत घेतात. एकासन, उपवास, मर्यादित आहार आणि विशिष्ट पदार्थांचा त्याग अशा विविध प्रकारच्या तपश्चर्या केल्या जातात. मात्र या तपश्चर्येचा उद्देश केवळ अन्नत्याग नसतो. इंद्रियांवर नियंत्रण, इच्छांवर संयम आणि मनाची शुद्धी हा त्यामागचा मुख्य आध्यात्मिक हेतू आहे.
जैन धर्माच्या मूलभूत तत्त्वांमध्ये अहिंसेला सर्वोच्च स्थान आहे. पर्युषणच्या काळात या तत्त्वाचे अधिक काटेकोरपणे पालन केले जाते. आहार, व्यवसाय, दैनंदिन व्यवहार आणि बोलणे या सर्व बाबतीत जीवांना कमीतकमी त्रास होईल याची काळजी घेतली जाते. अनेक जैन कुटुंबांमध्ये या काळात कंदमुळे, काही विशिष्ट भाज्या किंवा इतर पदार्थांचा त्याग केला जातो.
अहिंसा ही केवळ शारीरिक हिंसा टाळण्यापुरती मर्यादित नसून मन, वाणी आणि कृती या तिन्ही स्तरांवर अहिंसक राहण्याचा प्रयत्न केला जातो.
पर्युषणमध्ये धार्मिक ग्रंथांचे वाचन, प्रवचन ऐकणे, ध्यान आणि आत्मचिंतन यांना विशेष महत्त्व आहे.
श्वेतांबर परंपरेत कल्पसूत्राचे वाचन आणि श्रवण ही महत्त्वाची परंपरा आहे. भगवान महावीरांच्या जीवनाशी संबंधित प्रसंग, जैन तीर्थंकरांचे चरित्र आणि जैन तत्त्वज्ञान यांचा अभ्यास केला जातो.
आजच्या भौतिकतावादी जीवनात माणसाच्या गरजा सतत वाढत असतात. अधिक संपत्ती, अधिक वस्तू आणि अधिक सुखसोयी मिळवण्याची इच्छा निर्माण होत राहते. जैन धर्मातील अपरिग्रहाचे तत्त्व या प्रवृत्तीवर नियंत्रण ठेवण्याचा संदेश देते.
पर्युषणच्या काळात आपल्या गरजा आणि इच्छा यांच्यातील फरक समजून घेण्याचा प्रयत्न केला जातो. ‘माझ्याकडे किती आहे?’ यापेक्षा ‘मला खरोखर किती आवश्यक आहे?’ हा प्रश्न महत्त्वाचा ठरतो.
जैन तत्त्वज्ञानात आत्मिक प्रगतीच्या मार्गातील अनेक विकारांवर नियंत्रण मिळवण्याला महत्त्व आहे. विशेषतः क्रोध, मान, माया आणि लोभ यांच्यापासून दूर जाण्याचा प्रयत्न केला जातो.
पर्युषण हा या विकारांकडे प्रामाणिकपणे पाहण्याचा आणि त्यांच्यावर विजय मिळवण्याचा काळ आहे.
श्वेतांबर जैन परंपरेत पर्युषण पर्व साधारणपणे आठ दिवस साजरे केले जाते. या काळात उपवास, स्वाध्याय, धार्मिक प्रवचन, ध्यान आणि आत्मचिंतनाला महत्त्व असते. या पर्वातील शेवटचा दिवस संवत्सरी म्हणून विशेष महत्त्वाचा आहे. संवत्सरी हा क्षमायाचनेचा दिवस मानला जातो.
या दिवशी व्यक्ती आपल्या मनात कोणाबद्दल राग, द्वेष किंवा कटुता असेल तर ती दूर करण्याचा प्रयत्न करते आणि वर्षभरात झालेल्या चुकांसाठी क्षमा मागते.
पर्युषण पर्वाचा सर्वांत व्यापक आणि मानवी जीवनाला लागू पडणारा संदेश म्हणजे क्षमा.
माणसाकडून चुका होतात. कधी शब्दांनी, कधी कृतीने तर कधी दुर्लक्षामुळे दुसऱ्याला त्रास होऊ शकतो. परंतु चूक स्वीकारणे, त्याबद्दल क्षमा मागणे आणि मनातला राग सोडून देणे ही आत्मशुद्धीची प्रक्रिया आहे.
जैन परंपरेतील क्षमाभाव केवळ माणसांपुरता मर्यादित नाही. सर्व जीवमात्रांविषयी करुणा आणि मैत्रीची भावना ठेवण्याचा संदेश त्यात आहे.
पर्युषण पर्वाचा खरा अर्थ केवळ मंदिरात जाणे, उपवास करणे किंवा धार्मिक विधी करण्यापुरता मर्यादित नाही. या सर्व साधनांमागे आत्म्याची शुद्धी आणि आचरणातील परिवर्तन हा उद्देश आहे. जर पर्युषणच्या काळात एखाद्या व्यक्तीने आपला क्रोध कमी केला, कोणाची मनापासून क्षमा मागितली, कोणाला क्षमा केली, एखाद्या जीवाला त्रास होऊ नये याची काळजी घेतली किंवा आपल्या गरजा मर्यादित करण्याचा प्रयत्न केला, तर त्या व्यक्तीसाठी या पर्वाचा आध्यात्मिक अर्थ अधिक गहिरा होतो.
पर्युषण म्हणजे बाहेरच्या जगापासून दूर जाणे नव्हे; तर स्वतःच्या अंतरंगाच्या अधिक जवळ जाणे होय.
आत्मपरीक्षणातून शुद्धी, संयमातून सामर्थ्य, अहिंसेतून करुणा आणि क्षमेतून अंतःशांती.. हा पर्युषण पर्वाचा जीवनाला मिळणारा संदेश आहे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
