सोमवार, 7 सप्टेंबर 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
श्री शिवलीलामृत हा भगवान शिवाच्या विविध लीला, भक्ती, श्रद्धा, वैराग्य, धर्म आणि शिवकृपेचे दर्शन घडविणारा लोकप्रिय भक्तिग्रंथ आहे. या ग्रंथाचे कर्ते कवी श्रीधरस्वामी असून, परंपरेनुसार ग्रंथाची रचना पंढरपूर परिसरात झाली असे मानले जाते. सामान्यतः १४ अध्याय हा या ग्रंथाचा मुख्य आणि पूर्ण भाग मानला जातो. काही आवृत्त्यांमध्ये आढळणारा १५ वा अध्याय हा प्रक्षिप्त, पूरक किंवा फलश्रुतीपर अध्याय मानला जातो. त्यामुळे त्याचे पारायण करणे बंधनकारक नसून ते भाविकाच्या इच्छेवर अवलंबून असते. मात्र या अध्यायाचे वैशिष्ट्य असे की, त्यामध्ये केवळ फलश्रुती नसून भगवान शिवाचे औदार्य, अठरा पुराणांची निर्मिती, कलियुगातील धर्म-अधर्माचा संघर्ष आणि अखेरीस शिवकृपेने धर्माची पुनर्स्थापना यांचे वर्णन येते.
१५ व्या अध्यायाच्या प्रारंभी भगवान शंकरांच्या अगाध सामर्थ्याचे आणि भक्तवत्सल स्वभावाचे वर्णन केले आहे. भगवान शिवांना ‘भोलेनाथ’ म्हटले जाते, त्यामागील भाव या कथांमधून स्पष्ट होतो.
शिव आपल्या भक्ताच्या भावनेला महत्त्व देतात. भक्त कोण आहे, त्याचा पूर्वेतिहास काय आहे, त्याची पात्रता किती आहे, यापेक्षा त्याची भक्ती आणि त्याची निष्ठा महत्त्वाची ठरते. रावणासारख्या सामर्थ्यवान भक्तावरही शिवकृपा झाली, तर भस्मासुरासारख्या व्यक्तीलाही शिवांनी वरदान दिले. त्रिपुरासुराच्या कथेतूनही शिवाच्या सामर्थ्याची आणि विश्वकल्याणासाठी त्यांच्या हस्तक्षेपाची कल्पना येते.
या अध्यायात महर्षी व्यासांनी मानवाच्या कल्याणासाठी अठरा पुराणांची निर्मिती केल्याचा उल्लेख येतो. वेदांचे ज्ञान अत्यंत गहन असल्यामुळे सामान्य माणसाला धर्म, नीती, भक्ती आणि जीवनमूल्ये समजावीत, यासाठी पुराणकथांच्या माध्यमातून धर्मतत्त्वे लोकांपर्यंत पोहोचली.
पुराणांमध्ये देव-देवतांच्या कथा असल्या तरी त्यामागे धर्म, कर्तव्य, सत्य, भक्ती, संयम, दान, सदाचार आणि ईश्वरनिष्ठा यांसारखी जीवनमूल्ये आहेत. त्यामुळे पुराणपरंपरेला भारतीय धार्मिक-सांस्कृतिक जीवनात विशेष स्थान मिळाले.
श्री शिवलीलामृताच्या पारायणाच्या संदर्भात हा मुद्दा अनेक भाविकांना महत्त्वाचा वाटतो. परंपरेनुसार १४ व्या अध्यायातच ग्रंथाची मुख्य कथा पूर्णत्वाला येते. त्यामुळे १५ वा अध्याय हा काही आवृत्त्यांमध्ये नंतर जोडलेला किंवा पूरक स्वरूपाचा मानला जातो.
म्हणूनच १४ अध्यायांचे पारायण केल्यानंतर ग्रंथाचे पारायण पूर्ण झाले असे मानण्याची परंपरा आहे. १५ वा अध्याय वाचला तर तो फलश्रुती, शिवमहिमा आणि अतिरिक्त कथाभाग म्हणून श्रद्धेने वाचता येतो; पण तो वाचलाच पाहिजे अशी सक्ती नाही.
यामुळे ‘१५ वा अध्याय वाचला नाही तर पारायण अपूर्ण राहते’ असे मानणे आवश्यक नाही. भाव, श्रद्धा आणि सात्त्विक आचरण हेच पारायणाचे खरे सार आहे.
अध्यायाच्या शेवटी ग्रंथाच्या वाचन-श्रवणाचे महत्त्व सांगितले जाते. श्रीधरस्वामी आपल्या काव्यातून भगवान शिवाची महती गातात आणि या ग्रंथाचे प्रेमपूर्वक श्रवण-वाचन करण्याचा संदेश देतात.
फलश्रुतीचा अर्थ केवळ ‘हे वाचल्याने अमुक भौतिक लाभ मिळतो’इतकाच मर्यादित नाही. शिवचरित्राचे श्रवण केल्याने मनामध्ये भक्ती, श्रद्धा, संयम, वैराग्य आणि सदाचाराची प्रेरणा निर्माण होणे, हा त्याचा व्यापक आध्यात्मिक अर्थ आहे.
श्री शिवलीलामृताचा १५ वा अध्याय हा ग्रंथाच्या मुख्य १४ अध्यायांपेक्षा वेगळ्या स्वरूपाचा आहे. त्यामुळे १४ अध्याय हे मुख्य पारायण आणि १५ वा अध्याय पूरक/ऐच्छिक अशी परंपरागत समजूत ठेवता येते.
या अध्यायाचा गाभा मात्र अत्यंत सुंदर आहे. शिव भक्तांच्या हृदयात असतात, धर्माची कसोटी आली तरी श्रद्धा सोडू नये आणि अखेरीस सत्य, भक्ती व धर्म यांचाच विजय होतो. म्हणून १५ वा अध्याय वाचताना त्यातील ऐतिहासिक-सांप्रदायिक संदर्भ समजून घेत, त्यामागील भक्ती, धर्मनिष्ठा आणि शिवकृपेचा आध्यात्मिक संदेश आत्मसात करणे हेच अधिक महत्त्वाचे ठरते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
