सोमवार, 19 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
संत सोपानदेव हे वारकरी संप्रदायातील थोर संत, निवृत्तीनाथ आणि ज्ञानेश्वरांचे धाकटे बंधू आणि संत मुक्ताबाईंचे मोठे भाऊ होते. वयाने लहान असूनही ते उच्च अध्यात्मिक अधिकारी पुरुष होते. ‘सोपानदेवी’ या ग्रंथाचे लेखक म्हणून ते ओळखले जातात. सोपानदेवांनी सासवड येथे मार्गशीर्ष महिन्यात संजीवन समाधी घेतली.
सोपानदेवांचे आई-वडील विठ्ठलपंत व रुक्मिणी होते. अजाणतेपणीच आई-वडिलांचे छत्र हरपल्यामुळे त्यांना बंधू निवृत्तीनाथ व ज्ञानेश्वरांच्या छत्रछायेखाली राहावे लागले. सोपानदेवांनी ‘सोपानदेवी’ हा ग्रंथ लिहिला असून, त्यांच्या अभंगांवर ज्ञानेश्वरांचा प्रभाव स्पष्ट जाणवतो. सोपानदेवांचे ३४ ते ६० अभंग उपलब्ध आहेत, ज्यामध्ये परखडपणा आणि मनाचा हळुवारपणा दिसून येतो. संत ज्ञानेश्वरांनी आळंदीला समाधी घेतल्यावर अवघ्या एका महिन्याने सोपानदेवांनी सासवड येथे (पुणे जवळ) समाधी घेतली. वारकरी संप्रदायात त्यांना ‘सोपानकाका’ या आदराच्या नावाने संबोधले जाते.
संत परंपरेतील तेजस्वी, पण तुलनेने कमी चर्चेत राहिलेले व्यक्तिमत्त्व म्हणजे सोपानदेव. संत ज्ञानेश्वर, निवृत्तिनाथ आणि मुक्ताबाई यांचे धाकटे बंधू असलेल्या सोपानदेवांनी आपल्या अल्पायुष्यातही भक्ती, अध्यात्म आणि समाजप्रबोधन यांचा सुंदर संगम घडवून आणला. त्यांच्या जीवनाकडे पाहताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते त्यांचे व्यक्तिमत्त्व शांत, संयमी आणि आत्मिक उन्नतीकडे झुकलेले होते.
१३व्या शतकातील महाराष्ट्रात भक्ती चळवळीचा जो सुवर्णकाळ होता, त्यामध्ये सोपानदेवांनी आपले वेगळे स्थान निर्माण केले. ते केवळ संत नव्हते, तर ते एक साक्षात अनुभूतीचे साधक होते. त्यांच्या जीवनाचा पाया नाथसंप्रदायाच्या तत्वज्ञानावर उभा होता, ज्याचे मार्गदर्शन त्यांना त्यांच्या मोठ्या भावाने निवृत्तिनाथांनी दिलं.
सोपानदेवांचे बालपण अनेक संकटांनी व्यापलेले होते. समाजाने त्यांच्या कुटुंबाला दिलेली उपेक्षा, आई-वडिलांचे निधन आणि लहान वयात आलेली जबाबदारी या सर्व गोष्टींनी त्यांच्या मनात वैराग्याची बीजं रोवली. पण त्यांनी या वेदनांना दुर्बलता न मानता, त्यांना आत्मशक्तीत रूपांतरित केलं.
संत ज्ञानेश्वर हे त्यांच्या काळातील तेजस्वी सूर्य होते, परंतु त्या प्रकाशातही सोपानदेवांनी स्वतःचा दिवा विझू दिला नाही. त्यांनी अभंगांच्या माध्यमातून अध्यात्मिक विचार मांडले, जे अत्यंत सोपे, सरळ आणि लोकाभिमुख होते. त्यांच्या अभंगांमध्ये दंभ, दिखावा किंवा गुंतागुंत नाही. ते थेट मनाला भिडतात. त्यांच्या विचारांमध्ये एक प्रकारची शांतता आणि समाधान आहे, जी आजच्या धकाधकीच्या जीवनातही मार्गदर्शक ठरते.
सोपानदेव हे वारकरी संप्रदाय यातील एक महत्त्वाचे संत मानले जातात. विठ्ठलभक्ती, नामस्मरण आणि साधेपणाने जीवन जगण्याचा संदेश त्यांनी दिला.
त्यांच्या शिकवणुकीतून एक महत्त्वाचा संदेश मिळतो, भक्ती ही केवळ मंदिरापुरती मर्यादित नसून ती जीवनशैली आहे. “नाम घेणे” म्हणजे केवळ जप नव्हे, तर प्रत्येक कृतीत देवत्व अनुभवणे, हे त्यांनी अधोरेखित केले.
सासवड येथे सोपानदेवांची समाधी आहे. ही जागा आजही भक्तांसाठी श्रद्धास्थान आहे. त्यांच्या समाधीस्थळाला भेट दिल्यास एक अद्भुत शांतता आणि आध्यात्मिक ऊर्जा अनुभवास येते, असे भाविक सांगतात.
आजच्या युगात, जेथे भौतिकवाद आणि स्पर्धा माणसाला अस्वस्थ करत आहेत, तेथे सोपानदेवांचे विचार अत्यंत सुसंगत वाटतात. त्यांनी दिलेला साधेपणाचा, शांततेचा आणि अंतर्मुखतेचा संदेश आजही तितकाच प्रभावी आहे.
त्यांचे जीवन आपल्याला शिकवते की मोठेपणा हा केवळ प्रसिद्धीत नसतो, तर तो आत्मिक उंचीत असतो. त्यांनी कधीही प्रसिद्धीची अपेक्षा ठेवली नाही, पण त्यांच्या कार्याने त्यांना अमरत्व दिलं.
संत सोपानदेव हे मराठी संत परंपरेतील एक शांत, पण अत्यंत प्रभावी व्यक्तिमत्त्व होते. त्यांनी आपल्या अल्पायुष्यातही अध्यात्मिक विचारांचा अमूल्य ठेवा दिला. त्यांच्या जीवनातून आपण शिकतो की खरी भक्ती ही साधेपणात आणि प्रामाणिकपणात असते.
आज गरज आहे ती त्यांच्या विचारांचा पुनर्विचार करण्याची आणि त्यांना आपल्या जीवनात उतरवण्याची. कारण, सोपानदेवांचे तत्वज्ञान हे केवळ भूतकाळापुरते मर्यादित नसून, ते आजच्या आणि उद्याच्या जीवनालाही दिशा देणारे आहे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: संत सोपानदेव हे वारकरी संप्रदायातील थोर संत होते. ते संत ज्ञानेश्वर यांचे धाकटे भाऊ आणि निवृत्तीनाथ व संत मुक्ताबाई यांचे बंधू होते.
Ans: त्यांनी अभंगांच्या माध्यमातून भक्ती, साधेपणा आणि अध्यात्मिक विचार लोकांपर्यंत पोहोचवले
Ans: ‘सोपानदेवी’ हा सोपानदेवांनी लिहिलेला ग्रंथ असून त्यात त्यांच्या अध्यात्मिक विचारांचा समावेश आहे.
