सोमवार, 19 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
भारतीय संस्कृतीत प्रत्येक कुटुंबाचे एक कुलदैवत किंवा कुलदेवी असते. पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या या परंपरेत कुलदैवताची पूजा, कुलाचार आणि धार्मिक विधींना अत्यंत महत्त्व आहे. अनेक मराठी कुटुंबांमध्ये देवघरात कुलदैवताचा चांदीचा ‘टाक’ किंवा छोटी मूर्ती प्रतिष्ठापित केलेली दिसते. विशेषतः महाराष्ट्रात खंडोबा, तुळजाभवानी, रेणुकामाता, जोगेश्वरी, भैरवनाथ यांसारख्या कुलदैवतांचे चांदीचे टाक पूजले जातात. पण हे टाक बहुतेक वेळा चांदीचेच का असतात? ते जेजुरीवरूनच का आणले जातात? त्यावर कोणत्या देवतांची रूपे असतात? आणि ते कधी बदलावे? यामागील धार्मिक परंपरा जाणून घेऊया.
‘टाक’ म्हणजे चांदी किंवा इतर धातूपासून तयार केलेली सपाट, उठावदार प्रतिमा. त्यावर संबंधित कुलदैवताचे स्वरूप कोरलेले असते. काही ठिकाणी पंचकोनी तर काही ठिकाणी कमानीच्या आकाराचा टाक तयार केला जातो. अनेक घरांमध्ये मूर्तीऐवजी टाकाचीच प्रतिष्ठापना केली जाते आणि त्याची नियमित पूजा केली जाते. कुलदैवताचा टाक हा केवळ धातूचा तुकडा नसून तो आपल्या घराण्याच्या श्रद्धेचे, कुलपरंपरेचे आणि देवाशी असलेल्या आध्यात्मिक नात्याचे प्रतीक मानला जातो.
धर्मशास्त्रात चांदीला अत्यंत सात्त्विक आणि पवित्र धातू मानले गेले आहे. त्यामुळे देवप्रतिमा, पूजेची भांडी आणि अनेक धार्मिक वस्तू चांदीच्या बनवण्याची परंपरा आहे.
चांदी शुद्धतेचे प्रतीक मानली जाते. पूजेमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या धातूंमध्ये तिचे विशेष स्थान आहे. सात्त्विक स्पंदने ग्रहण करण्याची क्षमता चांदीमध्ये असल्याची धार्मिक श्रद्धा आहे.
भाविकांच्या श्रद्धेनुसार चांदी देवतेच्या चैतन्यलहरी सहज आकर्षित करते आणि त्या घरात टिकवून ठेवण्यास सहाय्यक ठरते. त्यामुळे देवघरातील वातावरण अधिक शांत, सात्त्विक आणि सकारात्मक राहते असे मानले जाते.
चांदीचा संबंध शीतलता, शांतता आणि मनःस्थैर्याशी जोडला जातो. त्यामुळे कुलदैवताची प्रतिमा चांदीत असणे शुभ मानले जाते.
चांदी सहज गंजत नाही. योग्य प्रकारे जपल्यास चांदीचा टाक अनेक पिढ्या सुरक्षित राहू शकतो. त्यामुळे तो घराण्याच्या धार्मिक वारशाचे प्रतीक बनतो.
महाराष्ट्रातील अनेक कुटुंबांचे कुलदैवत म्हणजे श्री मार्तंड मल्हारी खंडोबा. त्यांचे प्रमुख आणि जागृत क्षेत्र म्हणजे जेजुरी.
जेजुरी हे खंडोबाचे प्रमुख पीठ मानले जाते. लाखो भाविक येथे दर्शनासाठी येतात आणि नवस पूर्ण करतात. त्यामुळे येथून आणलेला टाक अधिक पवित्र मानण्याची श्रद्धा आहे.
जेजुरी गडावर आणि परिसरात अनेक पिढ्यांपासून चांदीचे पंचकोनी टाक तयार करण्याची परंपरा जपली गेली आहे. स्थानिक कारागीर धार्मिक संकेतांनुसार हे टाक तयार करतात.
अनेक कुटुंबांमध्ये जेजुरीला जाऊन खंडोबाचे दर्शन घेतले जाते. त्यानंतर भंडारा, खोबरे अर्पण करून, पूजा करून आणि देवाचा आशीर्वाद घेऊन टाक घरी आणला जातो. त्यामुळे देवतेची कृपा घरात अखंड राहते अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.
कुलदैवताच्या टाकावर कोणत्या देवतांची प्रतिमा असते?
टाकावरील प्रतिमा प्रत्येक घराण्याच्या कुलाचारानुसार बदलते.
श्री मार्तंड मल्हारी खंडोबा आणि म्हाळसादेवी, बाणाई माता, तुळजाभवानी माता, रेणुकामाता, जोगाई किंवा जोगेश्वरी माता, भैरवनाथ (काळभैरव), वीरदेव, बाळूमामा (काही भागांतील श्रद्धेनुसार), इतर स्थानिक कुलदैवत किंवा कुलदेवता
खंडोबाच्या टाकावर अनेकदा घोड्यावर आरूढ असलेले खंडोबा, त्यांच्यासोबत म्हाळसादेवी, समोरील कुत्रा तसेच हातातील तलवार, भाला किंवा इतर आयुधे कोरलेली दिसतात.
कुलदैवताचा टाक नेहमी स्वच्छ, उंच आणि पवित्र ठिकाणी ठेवावा, रोज हळद-कुंकू, फुले आणि नैवेद्य अर्पण करावा, शक्य असल्यास कुलाचारानुसार वार्षिक पूजा करावी, कुलधर्माच्या दिवशी विशेष पूजन करावे.
धर्मपरंपरेनुसार विनाकारण कुलदैवताचा टाक बदलण्याची आवश्यकता नसते.पण दीर्घकाळ पूजेमुळे चांदीचा टाक घासून झिजतो. त्यावरील प्रतिमा अस्पष्ट झाल्यास नवीन टाक आणण्याची प्रथा आहे.
जुना टाक तुटलेला किंवा बदललेला असल्यास त्याची अवमानकारक विल्हेवाट लावू नये, देवळात अर्पण करावा, पवित्र नदीत किंवा तीर्थक्षेत्रात कुलाचारानुसार विसर्जित करावा, काही घराण्यांमध्ये तो जतन करून ठेवण्याचीही परंपरा आहे.
याबाबत आपल्या घराण्याच्या परंपरेनुसार किंवा जाणकार पुरोहितांच्या सल्ल्यानुसार निर्णय घ्यावा.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: कुलदैवताच्या प्रतिमेचे चांदीत तयार केलेले छोटे, सपाट किंवा उठावदार स्वरूप म्हणजे चांदीचा टाक. तो देवघरात पूजेसाठी ठेवला जातो.
Ans: नाही. ही परंपरा प्रामुख्याने खंडोबा कुलदैवत असलेल्या कुटुंबांमध्ये आढळते. इतर कुलदैवतांचे टाक त्यांच्या संबंधित देवस्थान किंवा स्थानिक परंपरेनुसार आणले जातात.
Ans: टाक तुटला, खूप झिजला किंवा त्यावरील प्रतिमा अस्पष्ट झाली असल्यास काही कुटुंबांमध्ये नवीन टाक आणण्याची प्रथा आहे.
