शुक्रवार, 16 ऑक्टोबर 2026
भारतात 18 वर्षांखालील मुलांना सोशल मीडिया बंदी? सर्वोच्च न्यायालयाने केंद्राकडून मागितले उत्तर (संग्रहित फोटो)
फेसबुक आणि इन्स्टाग्राम वापरणाऱ्या किशोरवयीन मुलामुलींसाठी महत्त्वाची बातमी समोर आली आहे. मुलांना सोशल मीडियाचे व्यसन लावल्याच्या गंभीर आरोपांचा सामना करत असलेल्या ‘मेटा’ या टेक कंपनीने अमेरिकेत एक ऐतिहासिक करार केला आहे. या करारानुसार, मुलांच्या सुरक्षेशी संबंधित एक मोठा खटला मिटवण्यासाठी ‘मेटा’ने १७ अब्ज डॉलर्सपर्यंतची मोठी रक्कम देण्याचे मान्य केले आहे. यासोबतच, कंपनी आपल्या फेसबुक आणि इन्स्टाग्राम या ॲप्समध्ये असे मोठे बदल करणार आहे, ज्यामुळे मुलांच्या सोशल मीडिया वापरण्याच्या पद्धतीत पूर्णपणे बदल होईल.
Tech News: वीज गेली तरी रात्रभर राहील गारवा! जाणून घ्या १० तास चालणाऱ्या पंख्याची भन्नाट खासियत
अमेरिकेत मुलं आणि किशोरवयीनांच्या सोशल मीडिया वापराबाबत मोठे बदल होणार आहेत. Facebook आणि Instagram वापरणाऱ्या किशोरवयीन युजर्ससाठी दैनंदिन वापराची मर्यादा, रात्रीच्या वेळेतील निर्बंध, वयाची अधिक काटेकोर पडताळणी आणि पालकांना अधिक नियंत्रण देणारी व्यवस्था अशा उपायांची चर्चा आहे.
मुलांच्या मानसिक आरोग्यावर सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मच्या संभाव्य परिणामांवरून Meta दीर्घकाळापासून कायदेशीर आणि नियामक दबावाला सामोरे जात आहे. मुलांना सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर अधिक सुरक्षित वातावरण उपलब्ध करून देण्याची मागणीही सातत्याने होत आहे.
दैनंदिन वापराची मर्यादा : किशोरवयीन मुलांनी Facebook आणि Instagram वर दररोज किती वेळ घालवावा, यावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी टाइम लिमिटसारख्या सुविधा महत्त्वाच्या ठरणार आहेत.
रात्रीच्या वापरावर निर्बंध : रात्री उशिरापर्यंत सोशल मीडिया स्क्रोलिंग करण्याची सवय कमी करण्यासाठी किशोरवयीन युजर्ससाठी नाइटटाइम निर्बंध किंवा तत्सम फीचर्सचा वापर केला जाऊ शकतो.
वयाची अधिक काटेकोर पडताळणी : वयोमर्यादेपेक्षा कमी वयाच्या मुलांनी चुकीची जन्मतारीख देऊन अकाउंट तयार करू नये यासाठी एज व्हेरिफिकेशन व्यवस्था अधिक प्रभावी करण्यावर भर असेल.
पालकांना अधिक नियंत्रण : मुलं सोशल मीडियावर किती वेळ घालवत आहेत आणि त्यांच्या अकाउंटशी संबंधित सुरक्षा सेटिंग्ज काय आहेत, यावर पालकांना अधिक नियंत्रण देणाऱ्या सुविधांचा विस्तार केला जाऊ शकतो.
Facebook आणि Instagram सारख्या प्लॅटफॉर्मचा अतिवापर मुलांच्या मानसिक आरोग्यावर काय परिणाम करतो, याबाबत गेल्या काही वर्षांत मोठी चर्चा झाली आहे. विशेषतः सतत येणाऱ्या नोटिफिकेशन्स, ऑटो-प्ले, लाइक्स आणि वैयक्तिक आवडीनुसार सातत्याने दाखवला जाणारा कंटेंट यामुळे स्क्रीन टाइम वाढण्याची चिंता व्यक्त केली जाते.
Instagram सारख्या व्हिज्युअल प्लॅटफॉर्मवर इतरांच्या दिसण्याशी किंवा जीवनशैलीशी सतत तुलना केल्याने काही किशोरवयीन मुलांमध्ये शरीराविषयी असमाधान किंवा न्यूनगंड वाढू शकतो, अशीही चिंता संशोधन आणि सार्वजनिक चर्चेत व्यक्त झाली आहे.
रात्री उशिरापर्यंत मोबाइलवर सोशल मीडिया वापरल्याने झोपेच्या वेळापत्रकावर परिणाम होऊ शकतो. अपुरी झोप झाल्यास दुसऱ्या दिवशी एकाग्रता आणि दैनंदिन कार्यक्षमतेवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. यामुळे किशोरवयीन मुलांच्या रात्रीच्या सोशल मीडिया वापरावर नियंत्रण आणण्यावर विशेष भर दिला जात आहे.
किशोरवयीन मुलांसाठी सायबर बुलिंग हा आणखी एक गंभीर मुद्दा आहे. सोशल मीडियावर होणारी ट्रोलिंग, अपमानास्पद कमेंट्स किंवा इतरांशी सतत तुलना याचा भावनिक परिणाम होऊ शकतो. याचबरोबर सोशल मीडियामुळे ‘FOMO’ अर्थात इतरांपेक्षा आपण काहीतरी गमावत असल्याची भावना निर्माण होण्याचीही चर्चा केली जाते. त्यामुळे किशोरवयीन युजर्ससाठी अधिक सुरक्षित आणि वयानुरूप डिजिटल अनुभव देण्याची मागणी वाढत आहे.
अल्पवयीन युजर्सपर्यंत वयाला अयोग्य किंवा संवेदनशील कंटेंट पोहोचू नये, यासाठी प्रभावी वय पडताळणी महत्त्वाची मानली जाते. त्यामुळे केवळ युजरने दिलेल्या जन्मतारखेवर अवलंबून न राहता अधिक सक्षम एज-ॲश्युरन्स यंत्रणांवर टेक कंपन्यांचा भर वाढत आहे.
अमेरिकेतील कायदेशीर किंवा नियामक निर्णय भारतात आपोआप लागू होत नाहीत. त्यामुळे अमेरिकेत लागू होणारे प्रत्येक निर्बंध भारतीय Facebook किंवा Instagram युजर्ससाठी लगेच लागू होतील असे म्हणता येणार नाही.
मात्र Meta यापूर्वी किशोरवयीन युजर्सच्या सुरक्षेशी संबंधित अनेक फीचर्स वेगवेगळ्या देशांमध्ये विस्तारत आली आहे. त्यामुळे अमेरिकेत विकसित किंवा अधिक कठोर केलेल्या काही सुरक्षा सुविधा भविष्यात भारतासह इतर बाजारपेठांमध्ये उपलब्ध होण्याची शक्यता असू शकते. त्यासाठी कंपनीच्या अधिकृत जागतिक रोलआउटची प्रतीक्षा करावी लागेल.
या संपूर्ण प्रक्रियेत पालकांच्या नियंत्रणाला विशेष महत्त्व मिळत आहे. मुलांचा स्क्रीन टाइम, रात्रीचा वापर आणि अकाउंटवरील सुरक्षा पर्याय यावर अधिक प्रभावी नियंत्रण मिळाल्यास सोशल मीडिया वापराबाबत पालकांना मुलांसोबत स्पष्ट नियम ठरवणे सोपे होऊ शकते.
सोशल मीडिया कंपन्यांसाठी आता केवळ युजर एंगेजमेंट वाढवणे नव्हे, तर अल्पवयीन युजर्ससाठी सुरक्षित आणि वयानुरूप अनुभव तयार करणे हा जागतिक पातळीवरील महत्त्वाचा मुद्दा बनला आहे.
