शनिवार, 17 ऑक्टोबर 2026
(Photo - X)
पिंपरी-चिंचवड : दुष्काळाकडे केवळ समस्या म्हणून पाहण्याऐवजी त्यातून कोणत्या संधी निर्माण करता येतील, याचा विचार करा, असा सल्ला आयएएस अधिकारी तुकाराम मुंढे यांनी शेतकऱ्यांना दिला. पिंपरी-चिंचवड येथे आयोजित ‘ग्लोबल मराठा बिझनेस एक्स्पो’मध्ये दुष्काळग्रस्त शेतकऱ्यांशी संवाद साधताना त्यांनी दुग्ध व्यवसाय, हायड्रोपोनिक्स आणि जलसंधारणाचे महत्त्व अधोरेखित केले. दुष्काळ का पडतो आणि पुढील सहा ते सात महिन्यांत त्यावर मात करण्यासाठी काय करता येईल, याचा विचार करण्याची गरज असल्याचे त्यांनी सांगितले. (Tukaram Mundhe on Maharashtra Drought)
हायड्रोपोनिक्स पद्धतीने चारा उत्पादन केल्यास कमी पाण्यात चारा उपलब्ध करून देणे शक्य होऊ शकते. या पद्धतीबाबत शेतकऱ्यांमध्ये जागरूकता निर्माण करणे आणि त्यांना योग्य माहिती देणे आवश्यक असल्याचे मुंढे यांनी सांगितले. दर्जेदार दूध उत्पादन, दुग्ध प्रक्रिया आणि दुधावर आधारित उद्योगांमधूनही ग्रामीण भागात व्यवसायाच्या संधी निर्माण होऊ शकतात, असे त्यांनी स्पष्ट केले.
दुष्काळावर दीर्घकालीन उपाय करताना जलसंधारणाला प्राधान्य देणे गरजेचे आहे, असे मुंढे यांनी सांगितले. दरवर्षी टँकर आणि ट्यूबवेलची मागणी केली जाते; मात्र या उपायांचा दीर्घकालीन परिणाम काय होतो, याचे मूल्यमापन केले जाते का, असा सवाल त्यांनी उपस्थित केला. गावातील पाण्याचे स्रोत, विहिरी आणि ट्यूबवेल आटत असताना पावसाचे पाणी वाहून जाण्यापासून रोखणे आवश्यक असल्याचे त्यांनी नमूद केले.
गावातील रस्ते आणि इतर बांधकामांसाठी काँक्रिटीकरण करताना पाण्याचा नैसर्गिक प्रवाह आणि जमिनीत पाणी मुरण्याची क्षमता यांचाही विचार केला पाहिजे. आवश्यक ठिकाणी बांधकाम करावे; मात्र पावसाचे पाणी गावात आणि शेतात टिकून राहील, यासाठी नियोजन करणे महत्त्वाचे आहे, असे त्यांनी सांगितले.
शेतातील बांध कमी झाल्याने पावसाचे पाणी अडण्याऐवजी वाहून जाते आणि अखेरीस नदी किंवा तलावात पोहोचते, याकडे मुंढे यांनी लक्ष वेधले. निसर्गाकडून मिळणारे पाणी वाहून जाऊ दिल्यानंतर त्याच पाण्यासाठी टँकरवर अवलंबून राहण्याची वेळ येते, असे ते म्हणाले.
एका शेतकऱ्याऐवजी संपूर्ण गावाने एकत्र येऊन बांधबंदिस्ती आणि जलसंधारणाची कामे केली, तर दुष्काळाचा सामना करण्याची क्षमता वाढू शकते, असे त्यांनी स्पष्ट केले. यासाठी त्यांनी हिवरेबाजारचे उदाहरण दिले. पाणी अडवणे आणि उपलब्ध पाण्याचा पीक पद्धतीत योग्य वापर करणे यामुळे त्या गावात आर्थिक प्रगतीच्या संधी निर्माण झाल्याचे त्यांनी नमूद केले.
तुकाराम मुंढे यांनी दुग्ध व्यवसायाकडे ग्रामीण भागातील उत्पन्नाचा पर्याय म्हणून पाहण्याचे आवाहन केले. अन्न व औषध प्रशासनाच्या कामात दुधाशी संबंधित बाबींचा समावेश असल्याचे सांगत त्यांनी देशातील दुधाची मागणी, उत्पादकांना मिळणारा दर आणि या क्षेत्रातील संधींचा उल्लेख केला. दुग्ध व्यवसायातील गैरप्रकार रोखण्यासाठी नियामक यंत्रणेसोबत सर्व संबंधितांचा सहभाग आवश्यक असल्याचेही त्यांनी स्पष्ट केले.
पशुसंवर्धन विभागात काम करताना दुग्ध व्यवसायाकडे उद्योजकीय दृष्टिकोनातून पाहण्याची गरज अधोरेखित केल्याचे त्यांनी सांगितले. ग्रामीण भागात दुग्ध व्यवसाय सुरू करण्यासाठी चारा आणि पाण्याचे नियोजन महत्त्वाचे आहे. मात्र, आधुनिक पद्धतींचा वापर केल्यास कमी पाण्यातही चारा उत्पादन आणि दुग्ध व्यवसायाच्या संधी निर्माण होऊ शकतात, असे त्यांनी नमूद केले.
जलसंधारणासाठी केवळ शासनावर अवलंबून न राहता गावकरी, शेतकरी आणि उद्योजकांनी एकत्रितपणे काम करण्याची गरज असल्याचे मुंढे यांनी सांगितले. उद्योजकांनी आपल्या कॉर्पोरेट सामाजिक उत्तरदायित्वाच्या (CSR) निधीतून बांधबंदिस्तीची कामे हाती घ्यावीत, असे आवाहन त्यांनी केले. अशा उपक्रमात आपण स्वतः सर्वप्रथम सहभागी होऊ, असेही त्यांनी सांगितले.
दुष्काळाचा सामना करण्यासाठी तात्पुरत्या मदतीसोबतच पाण्याचे नियोजन, आधुनिक शेती तंत्रज्ञान आणि ग्रामीण भागात व्यवसायाच्या संधी निर्माण करणे आवश्यक असल्याचा संदेश त्यांच्या संवादातून देण्यात आला.
Ans: तुकाराम मुंढे यांनी ग्रामीण भागात दुग्ध व्यवसायाच्या संधींकडे लक्ष वेधले. चारा आणि पाण्याचे योग्य नियोजन केल्यास या व्यवसायातून उत्पन्न मिळवण्याची संधी निर्माण होऊ शकते, असे त्यांनी सांगितले.
Ans: हायड्रोपोनिक्स ही मातीचा वापर न करता पाण्यातील पोषक द्रव्यांच्या साहाय्याने वनस्पती वाढवण्याची पद्धत आहे. चारा उत्पादनासाठी या तंत्राचा वापर केला जाऊ शकतो.
Ans: पाणी अडवा-पाणी जिरवा, शेतांमध्ये बांधबंदिस्ती, पावसाच्या पाण्याचे नियोजन, आधुनिक चारा उत्पादन आणि दुग्ध व्यवसायाच्या संधींचा विचार करण्यावर त्यांनी भर दिला.
