शनिवार, 17 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- gemini
भारतीय संस्कृतीमध्ये प्रत्येक सणामागे एखादी धार्मिक परंपरा, पौराणिक कथा किंवा जीवनाला दिशा देणारा विचार दडलेला असतो. दसरा हा सणही त्याला अपवाद नाही. विजयादशमीच्या दिवशी रावणदहन, शस्त्रपूजन, सीमोल्लंघन आणि आपट्याची पाने एकमेकांना देण्याची परंपरा मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते. विशेषतः महाराष्ट्रात दसऱ्याच्या दिवशी आपट्याची पाने ‘सोनं’ म्हणून लुटण्याची आणि आप्तेष्टांना देण्याची प्रथा आजही तितक्याच श्रद्धेने जपली जाते.
लहानांपासून मोठ्यांपर्यंत प्रत्येक जण एकमेकांना आपट्याची पाने देत ‘सोनं घ्या, सोन्यासारखं राहा’ असे म्हणतो. या छोट्याशा कृतीतून प्रेम, आपुलकी, सौहार्द आणि समृद्धीची भावना व्यक्त केली जाते. मात्र, सोन्याइतकी मौल्यवान मानली जाणारी ही आपट्याची पाने दसऱ्याच्या दिवशीच का दिली जातात? या परंपरेमागे नेमकी कोणती कथा आहे?
या प्रश्नाचे उत्तर कौत्स ऋषी आणि दानशूर रघुराजा यांच्या एका प्रसिद्ध पौराणिक कथेत मिळते. गुरुदक्षिणेचे महत्त्व, शिष्याचा प्रामाणिकपणा आणि राजाच्या दातृत्वाची महती सांगणारी ही कथा दसऱ्याच्या परंपरेला एक वेगळाच अर्थ प्राप्त करून देते.
प्राचीन काळी गुरुकुल पद्धतीने शिक्षण दिले जात असे. विद्यार्थी गुरूंच्या आश्रमात राहून विविध विद्यांचे ज्ञान प्राप्त करत आणि शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर गुरूंच्या आज्ञेनुसार पुढील जीवनाला सुरुवात करत. गुरूंच्या ऋणातून मुक्त होण्यासाठी गुरुदक्षिणा देण्याची परंपराही प्रचलित होती.
पौराणिक कथेनुसार, कौत्स नावाचा एक बुद्धिमान आणि विनयशील विद्यार्थी वरतंतू ऋषींच्या आश्रमात शिक्षण घेत होता. त्याने गुरूंच्या मार्गदर्शनाखाली चौदा विद्यांचे ज्ञान प्राप्त केले. शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर त्याने गुरूंच्या चरणी नतमस्तक होऊन गुरुदक्षिणा देण्याची इच्छा व्यक्त केली.
वरतंतू ऋषींनी सुरुवातीला गुरुदक्षिणा स्वीकारण्यास नकार दिला. कौत्साने मिळवलेले ज्ञान, त्याची निष्ठा आणि त्याचे उत्तम आचरण हेच आपल्यासाठी समाधानकारक असल्याचे त्यांनी सांगितले. मात्र, कौत्स गुरुदक्षिणा देण्याच्या निर्णयावर ठाम राहिला.
शेवटी शिष्याचा आग्रह पाहून वरतंतू ऋषींनी त्याच्याकडे चौदा कोटी सुवर्णमुद्रांची गुरुदक्षिणा मागितली. चौदा विद्यांपैकी प्रत्येक विद्येसाठी एक कोटी सुवर्णमुद्रा, अशी ही गुरुदक्षिणा होती, असे या प्रचलित कथेत सांगितले जाते.
गुरूंची आज्ञा शिरसावंद्य मानणाऱ्या कौत्साने ही गुरुदक्षिणा देण्याचा निश्चय केला. परंतु, एवढ्या मोठ्या प्रमाणात सुवर्णमुद्रा मिळवायच्या कुठून, हा प्रश्न त्याच्यासमोर उभा राहिला.
कौत्साला अयोध्येचा राजा रघू याची आठवण झाली. रघुराजा हा आपल्या दानशूरपणासाठी प्रसिद्ध होता. त्याच्या दरबारातून कोणीही याचक निराश होऊन परत जात नसे, अशी त्याची ख्याती होती. कौत्स रघुराजाच्या दरबारात पोहोचला; परंतु त्या वेळी राजाची परिस्थिती वेगळीच होती.
राजाने नुकताच विश्वजित यज्ञ केला होता. या यज्ञानंतर आपली सर्व संपत्ती दान करण्याची परंपरा पाळून रघुराजाने आपल्याजवळील धनसंपत्ती दान केली होती. त्यामुळे त्याच्याकडे कौत्साला देण्यासाठी आवश्यक असलेल्या सुवर्णमुद्रा शिल्लक नव्हत्या.
तरीही, आपल्या दारात आलेल्या याचकाला रिकाम्या हाताने परत पाठवणे रघुराजाला मान्य नव्हते. त्याने कौत्साची गरज जाणून घेतली आणि त्याला काही काळ थांबण्याची विनंती केली.
कौत्साला गुरुदक्षिणा देण्यासाठी मदत करायचीच, असा निश्चय राजाने केला. स्वतःजवळ संपत्ती नसली तरी आपल्या पराक्रमाच्या आणि सामर्थ्याच्या जोरावर आवश्यक ते धन मिळवण्याची त्याची तयारी होती.
कौत्साला दिलेले वचन पूर्ण करण्यासाठी रघुराजाने धनाचा अधिपती मानल्या जाणाऱ्या कुबेराकडून सुवर्णमुद्रा मिळवण्याचा विचार केला. त्यासाठी राजाने युद्धाची तयारी करण्याचा निर्धार केला.
रघुराजाचा पराक्रम आणि त्याचा दृढ संकल्प पाहून कुबेराने संघर्षाचा मार्ग टाळला. त्याने अयोध्येत सुवर्णमुद्रांचा वर्षाव केला. या कथेमध्ये आपटा आणि शमीच्या वृक्षांवर सुवर्णमुद्रांचा वर्षाव झाल्याचे वर्णन आढळते. अशा प्रकारे रघुराजाला कौत्साची गुरुदक्षिणा देण्यासाठी आवश्यक असलेले धन प्राप्त झाले.
या घटनेचा संबंध आश्विन शुद्ध दशमी म्हणजेच विजयादशमीशी जोडला जातो. त्यामुळे दसऱ्याच्या दिवशी आपट्याची पाने सोन्याचे प्रतीक मानून एकमेकांना देण्याची परंपरा रूढ झाल्याची मान्यता आहे. कौत्साचा प्रामाणिकपणा आणि रघुराजाची उदारता सुवर्णमुद्रा प्राप्त झाल्यानंतर रघुराजाने कौत्साला बोलावून त्याला आवश्यक तेवढे धन घेण्यास सांगितले. मात्र, कौत्साने गुरूंनी मागितलेल्या चौदा कोटी सुवर्णमुद्रांइतकेच धन स्वीकारले. उर्वरित सुवर्णमुद्रा स्वीकारण्यास त्याने नकार दिला. गुरुदक्षिणेसाठी जितके आवश्यक आहे, तितकेच धन घेणे योग्य असल्याची त्याची भूमिका होती.
कौत्साच्या या प्रामाणिकपणातून लोभाचा त्याग आणि कर्तव्यनिष्ठेचे दर्शन घडते. त्याला धनाची हाव नव्हती. गुरूंना दिलेले वचन पूर्ण करणे, एवढाच त्याचा उद्देश होता.
दुसरीकडे, रघुराजाने उरलेल्या सुवर्णमुद्रा स्वतःजवळ न ठेवता त्या जनतेला घेऊन जाण्यास सांगितल्या, असे या कथेतील वर्णन आहे. त्यामुळे प्रजेलाही संपत्तीचा लाभ मिळाला.
एका बाजूला गुरुदक्षिणेचे वचन पाळणारा कौत्स आणि दुसऱ्या बाजूला स्वतःच्या संपत्तीपेक्षा याचकाचे समाधान महत्त्वाचे मानणारा रघुराजा, अशी या कथेत दोन उदात्त व्यक्तिमत्त्वे समोर येतात.
या पौराणिक कथेनुसार, दसऱ्याच्या दिवशी सुवर्णमुद्रांचा वर्षाव झाल्यामुळे आपट्याच्या पानांना सोन्याचे प्रतीक मानण्याची परंपरा जोडली गेली.
महाराष्ट्रात दसऱ्याच्या दिवशी आपट्याची पाने गोळा करून ती देवाला अर्पण केली जातात. त्यानंतर घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती, नातेवाईक, मित्रमंडळी आणि शेजाऱ्यांना ही पाने दिली जातात. काही ठिकाणी सीमोल्लंघन करून परतल्यानंतर आपट्याची पाने वाटण्याची परंपरा आहे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: प्रचलित पौराणिक कथेनुसार, कौत्स ऋषी, रघुराजा आणि कुबेराच्या सुवर्णवृष्टीच्या कथेशी ही परंपरा जोडली जाते. त्यामुळे आपट्याच्या पानांना सोन्याचे प्रतीक मानून ती एकमेकांना दिली जातात.
Ans: या शब्दांतून एकमेकांना सुख, समृद्धी, आनंद आणि भरभराटीच्या शुभेच्छा दिल्या जातात. ही परंपरा प्रेम आणि आपुलकीचे प्रतीक मानली जाते.
Ans: आपट्याची पाने सोन्याचे प्रतीक मानली जातात. ती एकमेकांना देऊन समृद्धी, शुभेच्छा आणि चांगल्या नात्यांचा संदेश दिला जातो.
