सोमवार, 7 सप्टेंबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
गणपती बाप्पांचे रूप म्हटले की त्यांच्या हातातील मोदक, सोंड आणि डोक्यावरचा मुकुट यासोबतच त्यांच्या वाहनाचेही विशेष महत्त्व लक्षात येते. गणेशाचे वाहन म्हणून मूषक म्हणजेच उंदराचे वर्णन केले जाते. मात्र, विशाल देह असलेल्या गणपतीचे वाहन एवढासा उंदीरच का, असा प्रश्न अनेकांना पडतो. यामागे केवळ पौराणिक कथा नाही, तर एक सुंदर आध्यात्मिक संदेशही दडलेला आहे.
गणेशाच्या मूषक वाहनाबाबत वेगवेगळ्या पुराणांमध्ये आणि पौराणिक आख्यायिकेमध्ये विविध कथा आढळतात. त्यापैकी एका प्रचलित कथेनुसार, ‘क्रौंच’ नावाचा एक गंधर्व शापामुळे मूषक बनला होता. तो अत्यंत शक्तिशाली आणि उच्छृंखल झाला होता. आपल्या सामर्थ्याचा वापर करून तो ऋषी-मुनींच्या आश्रमात उपद्रव माजवत असे.
त्याच्या त्रासामुळे सर्वजण हैराण झाले होते. अखेर गणपतीने त्याचा सामना केला. गणपतीच्या सामर्थ्यापुढे क्रौंचाचा पराभव झाला. त्याला गणपतीचे सामर्थ्य आणि दिव्य स्वरूप समजले. त्यानंतर त्याने गणपतीची क्षमा मागून त्यांची सेवा करण्याची इच्छा व्यक्त केली. गणपतीने त्याला आपले वाहन म्हणून स्वीकारले, अशी ही कथा सांगितली जाते.
उंदीर हा आकाराने लहान असला तरी तो अत्यंत चपळ आणि सतत सक्रिय असतो. तो छोट्या-छोट्या जागेतही सहज प्रवेश करू शकतो. मानवी मनातील इच्छा, वासना आणि चंचल विचार यांचे प्रतीक म्हणूनही मूषकाकडे पाहिले जाते.
गणपतीने अशा चंचल आणि अनियंत्रित प्रवृत्तीवर स्वार होणे, याचा अर्थ बुद्धी आणि विवेकाने आपल्या इच्छा व विकारांवर नियंत्रण मिळवणे असा आध्यात्मिक अर्थ लावला जातो.
‘मूषक’ हा शब्द संस्कृतमधील ‘मुष्’ या धातूपासून आला असून त्याचा अर्थ चोरणे किंवा हळूहळू नष्ट करणे असा सांगितला जातो. मानवी मनातील लोभ, मोह, चिंता आणि नकारात्मक विचारही हळूहळू मनःशांती हिरावून घेतात.
गणपती त्या मूषकावर आरूढ आहेत, यामधून विवेक, ज्ञान आणि सकारात्मक विचारांच्या माध्यमातून मनातील नकारात्मक प्रवृत्तींवर विजय मिळवण्याचा संदेश दिला जातो.
गणपती हे बुद्धी, विवेक आणि ज्ञानाचे प्रतीक मानले जातात, तर मूषक हा चंचल मन आणि इच्छांचे प्रतीक मानला जातो. त्यामुळे गणपतीचे मूषकावर स्वार होणे म्हणजे मनावर बुद्धीचे नियंत्रण असणे, असा सुंदर संदेश या रूपातून मिळतो.
गणपतीचा आकार मोठा आणि वाहन लहान असले तरी त्यातून अहंकार न ठेवता नम्र राहण्याची शिकवणही मिळते. मोठेपणा हा शरीराच्या आकारात नसून ज्ञान, विवेक आणि आचरणात असतो, असा अर्थ भक्तीपरंपरेत या रूपाकडे पाहताना घेतला जातो.
गणेशमूर्तीसमोर किंवा पायाजवळ मूषकाची छोटी मूर्ती ठेवून त्याची मनोभावे पूजा केली जाते. मूषक हे वाहन असल्याने त्याच्या कानात आपल्या मनोकामना सांगतात. गणपतीचे वाहन असल्याने मूषकाच्या कानात सांगितलेल्या इच्छा मूषक गणपतीला सांगतो. त्यामुळे त्या लवकर पूर्ण होतात. अशी श्रद्धा आहे. म्हणूनच गणपतीचे मूषक वाहन हे केवळ पौराणिक कथेशी जोडलेले प्रतीक नाही, तर चंचल मनावर विवेकाचे नियंत्रण, इच्छांवर संयम आणि अहंकारावर विजय मिळवण्याचा जीवनमूल्यांचा संदेश देणारे रूप आहे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.).
