शुक्रवार, 23 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
श्री विरार निवासिनी आई जीवदानी महावीरा देवी ही हिंदू देवी आहेत. रेणुका देवी अंश आई एकविरा मातेचे पूर्ण रूप म्हणजे कुमारिका जीवदानी महावीरा देवी. महाराष्ट्रातील पालघर जिल्ह्यातील विरार शहरामध्ये देवीचे मुख्य मंदिर जीवनधन डोंगरावर आहे. जवळच श्री बारोंडा देवीचे मंदिर आहे. ही देवी जीवदानी महावीरा देवीची बहीण आहे. जीवदानीचे मूळ स्थान बारोंडा देवी मंदिरात आहे. त्यामुळे जीवदानी देवी ही एकविरा देवीची मोठी बहिण तर बारोंडा देवी ही छोटी बहीण मानली जाते.
देवीची पूजा म्हणजे शक्तिपूजा. दक्षाने केलेल्या यज्ञात आत्माहुती केलेल्या सतीच्या कलेवराचे श्री विष्णूंनी आपल्या सुदर्शन चक्राने ५१ तुकडे केले. ज्या ज्या ठिकाणी हे तुकडे पडले तेथे देवतांची शक्तिपीठे तयार झाली. भारताबाहेर नेपाळ व बलुचिस्तान येथेही शक्तिपीठे आहेत. महाराष्ट्रात असलेल्या १८ शक्तिपीठांपैकी जीवदानी हे एक शक्तिपीठ आहे. रेणुका मातेचे अंश कार्लाची एकवीरा आईचे पूर्ण रूप म्हणजे कुमारिका जीवदानी महावीरा देवी आहे. त्यामुळे एकविरा मातेची मोठी बहीण जीवदानी देवीला मानले जाते. आई एकविरासारखेच याठिकाणी भाविकांची श्रद्धा आहे.
जीवदानीच्या या डोंगरावर १७ व्या शतकाच्या सुमारास जिवधन नावाचा किल्ला होता. आजही या ठिकाणी तटाच्या बांधकामाचे कोरीव दगड भग्नावस्थेत आढळतात. पेशवे चिमाजीआप्पांनी हा किल्ला ३१ मार्च १७३९ रोजी जिंकून घेतला. या गडावर पांडव कालीन दगडात कोरलेल्या गुंफा ही आहेत.
जीवदानी देवी ही मूळ स्वरूप रेणुका देवीचा अंश असणाऱ्या एकविरा आईचे कुमारिका हे पूर्ण रूप आहे. तिला महावीरा असे म्हणतात. एक-वीर गावात अर्थात विरार गावात तिचे स्थान आहे.
जंगल प्रवासादरम्यान पांडव शूरपारक ( नाळासोपारा आताच नालासोपारा ) येथे आले. त्यांनी भगवान परशुरामांनी पवित्र केलेल्या विमलेश्वराच्या पवित्र मंदिराला भेट दिली आणि वैतरणी नदीच्या काठावर थांबलेल्या प्रभासच्या प्रवासाला त्यांनी भेट दिली. तेथे त्यांनी एक-वीर तीर्थ ( विरार तीर्थ ) काठी भगवती एकविराची पूजा केली आणि तेथील शांतता आणि उदात्त निसर्ग पाहून जवळच्या डोंगरात लेणी कोरण्याचे ठरवले. त्यांनी जवळच्या टेकड्यांवर असे केले आणि एका गुहेत एकवीरा देवीच्या योग लिंगाची स्थापना आणि पूजा केली. त्यांनी तिला भगवती जीवनधनी (ती देवी, जी जीवनाची खरी संपत्ती आहे) म्हणाले. असे केल्याने पांडवांनी संन्याशांसाठी शिरगावपासून सुमारे एक मैल अंतरावर असलेल्या छोट्या गुहांचा संच आता “पांडव डोंगरी” म्हणून ओळखला जातो. अनेक योगी पांडव डोंगरी येथे राहून जीवनधनी देवीचे दर्शन घेत असत.
कलियुगाच्या प्रारंभानंतर आणि बौद्ध धर्माच्या आगमनानंतर, वैदिक योगींची संख्या कमी झाली आणि हळूहळू लोक डोंगर आणि देवी विसरले. जगद्गुरू शंकराचार्यांच्या आगमनाच्या काळात विरारमध्ये एक महार किंवा मिराशी राहत असत जे गावातील गुरे चरत असत. जगद्गुरू शंकराचार्य पद्मनाभ स्वामींच्या दर्शनासाठी ते निर्मल मंदिरात आले आणि त्यांनी आपल्या लाडक्या कुलदेवतेचे दर्शन घेण्यासाठी आशीर्वाद देण्याची विनंती केली. जगद्गुरूंनी भक्तीवर प्रसन्न होऊन त्यांना जीवधनीच्या पायथ्याशी गो-मातेची सेवा करण्याचा सल्ला दिला आणि योग्य वेळी त्यांच्या देवीचे दर्शन घेऊन गो-लोकाची प्राप्ती होईल. त्यांनी अक्षरशः आयुष्यभर जगद्गुरू शंकराचार्यांच्या सल्ल्याचे पालन केले आणि गावातील गुरे पाळली. गावातील गुरे चरत असताना त्याला एक गाय चरताना दिसायची, जिच्या मालकाने तिला चरायला पैसे दिले नाहीत. आपल्या कर्तृत्वाने त्याने गायीचा मालक शोधण्याचा निर्धार केला. तो जीवधन टेकडीच्या माथ्यावर गाईच्या मागे लागला. दैवी वैशिष्ट्ये असलेली एक सुंदर स्त्री प्रकट झाली. महारांना जगद्गुरू शंकराचार्यांचे शब्द आठवले आणि समजले की ती दुसरी कोणी नसून त्यांची कुलदेवी जीवनधनी आहे.
देवीची स्थापित केलेली प्रतिमा अगदी अलीकडची आहे, मूळ गर्भगृह हे गुहेच्या कोनाड्यातील छिद्र आहे, जे प्रार्थनास्थळ आहे. दसऱ्याच्या दिवशी जत्रा भरते ज्यात हजारो लोक हजेरी लावतात. या किल्ल्याला पर्यटक वारंवार भेट देतात. देवीच्या मंदिराचा संपूर्ण जिर्णोद्धार झाला असून पांढऱ्या संगमरवरी देवीची सुंदर मूर्ती आहे.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: पौराणिक कथेनुसार पांडवांनी वनवासात येथे देवीची स्थापना करून तिची पूजा केली.
Ans: सतीच्या शरीराचे तुकडे जिथे पडले तेथे शक्तिपीठे निर्माण झाली. त्यापैकी महाराष्ट्रातील १८ शक्तिपीठांमध्ये जीवदानीचा समावेश मानला जातो.
Ans: जीवदानी देवी ही एकवीरा देवीची मोठी बहिण मानली जाते आणि तिचे मूळ स्थान बारोंडा देवी मंदिराशी जोडलेले आहे.
