सोमवार, 12 ऑक्टोबर 2026
(फोटो सौजन्य-AI एआय)
मोहिनी अवताराची पौराणिक पार्श्वभूमी
पुराणकथेनुसार, समुद्रमंथनातून अमृत बाहेर आल्यानंतर देव आणि असुर यांच्यात ते मिळवण्यासाठी संघर्ष सुरू झाला. असुरांच्या हातात अमृत गेल्यास सृष्टीचा समतोल बिघडू शकतो, अशी देवांना चिंता होती. तेव्हा भगवान विष्णूंनी मोहक स्त्रीचे रूप धारण केले. या रूपाला ‘मोहिनी’ असे नाव मिळाले. मोहिनीने आपल्या सौंदर्याने व बुद्धिमत्तेने देव आणि असुरांना वेगवेगळ्या रांगेत बसवून अमृताचे वाटप केले. कथेनुसार, देवांना अमृत मिळाले आणि असुरांना ते मिळू शकले नाही.
शिवमहादेव आणि मोहिनीची भेट
काही पुराणपरंपरांमध्ये भगवान महादेवांनी विष्णूंच्या मोहिनी रूपाविषयी ऐकल्यानंतर ते रूप पाहण्याची इच्छा त्यांनी विष्णूकडे व्यक्त केल्याचे वर्णन आहे. विष्णूंनी पुन्हा मोहिनीचे रूप धारण केले. त्या रूपाचे मनस्वी आकर्षण पाहून महादेव काही काळ मोहित झाल्याची कथा सांगितली जाते. या प्रसंगाचे तपशील वेगवेगळ्या ग्रंथांमध्ये आणि परंपरांमध्ये काही प्रमाणात बदललेले दिसतात.
दक्षिण भारतात प्रचलित असलेल्या अयप्पा स्वामींच्या जन्मकथेनुसार, महादेवशिव आणि मोहिनी यांच्या दिव्य संयोगातून एका पुत्राचा जन्म झाला. तोच पुत्र अयप्पा स्वामी. ‘हरि’ हे भगवान विष्णूंचे, तर ‘हर’ हे भगवान शिवांचे नाव असल्याने त्यांना ‘हरिहरपुत्र’ असे संबोधले जाते. ही कथा भक्तीपरंपरेत शिव आणि विष्णू यांच्या एकात्मतेचे प्रतीक मानली जाते.
अयप्पा स्वामी आणि शबरीमला मंदिर
अयप्पा स्वामींचे प्रमुख तीर्थक्षेत्र केरळमधील शबरीमला येथे आहे. येथे दरवर्षी मोठ्या संख्येने भाविक दर्शनासाठी जातात. अयप्पा स्वामींना ब्रह्मचर्य, संयम, भक्ती आणि समानतेचे प्रतीक मानले जाते. त्यांच्या उपासनेत विशिष्ट व्रत, शिस्त आणि यात्रेची परंपरा महत्त्वाची आहे.
मोहिनी अवताराशी जोडलेली अयप्पा स्वामींची कथा केवळ जन्मकथा म्हणूनच नव्हे, तर हिंदू परंपरेतील विविध दैवी रूपांमधील संबंध समजून घेण्याचा एक मार्ग म्हणूनही पाहिली जाते. वेगवेगळ्या पुराणांमध्ये आणि प्रादेशिक कथांमध्ये तपशील भिन्न असू शकतात; त्यामुळे या कथेकडे धार्मिक श्रद्धा आणि परंपरेच्या संदर्भात पाहणे महत्त्वाचे आहे.
