रविवार, 18 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- istock
भारतात प्रत्येक राज्याची भाषा, वेशभूषा, खाद्यसंस्कृती, सण-उत्सव आणि धार्मिक परंपरा वेगवेगळ्या असल्या, तरी त्यामागील श्रद्धा आणि भक्तिभाव अनेकदा समान असतो. नवरात्रोत्सव हा त्याचे उत्तम उदाहरण आहे. महाराष्ट्रात घटस्थापना, देवीचा जागर, गोंधळ आणि भोंडला अशा परंपरा पाहायला मिळतात; गुजरातमध्ये गरबा आणि दांडियाचा उत्साह असतो; पश्चिम बंगालमध्ये दुर्गापूजा भव्य स्वरूपात साजरी केली जाते.
त्याचप्रमाणे दक्षिण भारतात नवरात्रीच्या काळात साजरा होणारा ‘बोम्मई गोलू’ (Bommai Golu) हा उत्सव आपल्या वैशिष्ट्यपूर्ण बाहुल्यांच्या मांडणीमुळे विशेष लक्ष वेधून घेतो.
तमिळनाडूमध्ये विशेष लोकप्रिय असलेली ही परंपरा घराघरांत भक्ती, कलात्मकता, सर्जनशीलता आणि सामाजिक एकोपा यांची सुंदर सांगड घालते. देवी-देवतांच्या मूर्तींपासून ते रामायण-महाभारतातील प्रसंगांपर्यंत, पारंपरिक व्यवसायांपासून ते आधुनिक जीवनातील दृश्यांपर्यंत अनेक गोष्टी या मांडणीतून साकारल्या जातात. त्यामुळे बोम्मई गोलू हा केवळ बाहुल्या सजवण्याचा उत्सव नसून, भारतीय संस्कृती आणि लोकजीवनाचे दर्शन घडवणारा एक अनोखा सांस्कृतिक सोहळा आहे.
‘बोम्मई गोलू’ या नावाचा अर्थ समजून घेतला, तर या उत्सवाचे स्वरूप अधिक स्पष्ट होते. तमिळ भाषेत ‘बोम्मई’ म्हणजे बाहुली किंवा प्रतिकृती, तर ‘गोलू’ म्हणजे क्रमाने केलेली सजावटीची मांडणी. अशा प्रकारे विविध बाहुल्या आणि मूर्तींची विशिष्ट पद्धतीने केलेली मांडणी म्हणजे बोम्मई गोलू.
हा उत्सव प्रामुख्याने शारदीय नवरात्रीच्या नऊ दिवसांत साजरा केला जातो. तमिळनाडूव्यतिरिक्त आंध्र प्रदेश, तेलंगणा आणि कर्नाटकातील अनेक कुटुंबांमध्येही या परंपरेचे विविध प्रकार पाहायला मिळतात. काही ठिकाणी याला ‘कोलू’, ‘गोलू’ किंवा ‘बोम्मला कोलुवु’ अशी नावे आहेत.
या उत्सवामध्ये घरातील एका स्वच्छ जागेत लाकडी किंवा धातूच्या पायऱ्यांची रचना उभारली जाते. त्यावर स्वच्छ कापड अंथरून विविध प्रकारच्या बाहुल्या आणि मूर्ती मांडल्या जातात. या मांडणीत धार्मिक श्रद्धेबरोबरच कलात्मक सौंदर्य आणि कल्पकतेलाही महत्त्व दिले जाते.
प्रत्येक घरातील गोलूची मांडणी वेगळी असू शकते. काही घरांत पिढ्यान्‌पिढ्या जपलेल्या जुन्या मूर्ती असतात, तर काही घरांत दरवर्षी नवीन बाहुल्यांची भर घातली जाते. त्यामुळे प्रत्येक गोलू हा त्या कुटुंबाच्या श्रद्धेचा, परंपरेचा आणि कलात्मक आवडीचा एक वेगळा आविष्कार ठरतो.
नवरात्र हा आदिशक्तीच्या उपासनेचा उत्सव आहे. या काळात देवी दुर्गा, महालक्ष्मी आणि महासरस्वती या शक्तिरूपांची भक्तिभावाने पूजा केली जाते. बोम्मई गोलूच्या परंपरेतही देवीची उपासना केंद्रस्थानी असते.
लोकपरंपरेनुसार, गोलूच्या पायऱ्यांवर विविध देवी-देवता, ऋषी-मुनी, पौराणिक व्यक्ती, प्राणी, पक्षी आणि मानवी जीवनाचे देखावे मांडले जातात. या मांडणीतून सृष्टीतील विविध रूपे आणि जीवनातील परस्परसंबंध व्यक्त केले जातात.
काही प्रचलित धार्मिक समजुतींनुसार, नवरात्रीच्या काळात दैवी शक्तीचे विशेष महत्त्व असते. त्यामुळे घरात देवी-देवतांच्या मूर्तींची स्थापना करून त्यांची पूजा करणे शुभ मानले जाते.
गोलूच्या परंपरेचा उगम आणि त्यामागील धार्मिक अर्थ याविषयी विविध प्रादेशिक आख्यायिका प्रचलित आहेत. त्यामुळे या परंपरेचे स्पष्टीकरण देताना स्थानिक श्रद्धा, लोककथा आणि धार्मिक आचार यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.
बोम्मई गोलूचे सर्वांत महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यासाठी उभारल्या जाणाऱ्या पायऱ्या.
सामान्यतः तीन, पाच, सात, नऊ किंवा अकरा अशा विषम संख्येतील पायऱ्यांची रचना केली जाते. मात्र पायऱ्यांची संख्या घरातील जागा, उपलब्ध मूर्ती आणि कुटुंबाची परंपरा यांनुसार बदलू शकते.
या पायऱ्यांवर पांढरे किंवा रंगीत कापड अंथरले जाते. त्यानंतर विविध मूर्तींची विषयानुसार आणि उंचीनुसार मांडणी केली जाते. काही घरांत पायऱ्यांची रचना लाकडापासून केली जाते, तर काही ठिकाणी तयार मिळणाऱ्या धातूच्या किंवा इतर साहित्याच्या चौकटी वापरल्या जातात.
पायऱ्यांच्या मांडणीत केवळ बाहुल्यांची गर्दी केली जात नाही, तर प्रत्येक स्तराला एक विशिष्ट स्वरूप देण्याचा प्रयत्न केला जातो. त्यामुळे संपूर्ण मांडणी एक सुंदर कलाकृती असल्याचा भास निर्माण होतो.
गोलूच्या मांडणीमध्ये बाहुल्या ठेवण्याची पद्धत कुटुंबपरंपरेनुसार बदलते. काही घरांत धार्मिक आणि पौराणिक विषयांना प्राधान्य दिले जाते, तर काही घरांत सामाजिक जीवनाचे चित्रण करणाऱ्या देखाव्यांना अधिक महत्त्व असते.
गोलूच्या मांडणीत देवी दुर्गा, महालक्ष्मी, महासरस्वती, गणपती, भगवान विष्णू, भगवान शिव, श्रीराम, श्रीकृष्ण आणि इतर देवी-देवतांच्या मूर्ती ठेवल्या जातात. काही कुटुंबांत कुलदैवताच्या मूर्तीला विशेष स्थान दिले जाते.
रामायणातील श्रीराम, सीता, लक्ष्मण, हनुमान आणि रावण यांच्याशी संबंधित प्रसंग, तसेच महाभारतातील श्रीकृष्ण, अर्जुन आणि इतर महत्त्वाच्या पात्रांचे देखावे तयार केले जातात.
या माध्यमातून मुलांना भारतीय महाकाव्यांतील कथा समजावून सांगण्याची संधी मिळते.
काही मांडण्यांमध्ये संत, ऋषी-मुनी, धार्मिक गुरू आणि भक्तांची चित्ररूपे किंवा मूर्ती असतात. यांमधून भारतीय अध्यात्मपरंपरेचे दर्शन घडते.
शेतकरी, कुंभार, विणकर, दुकानदार, दूधवाला, भाजीविक्रेता अशा विविध व्यवसायांतील व्यक्तींच्या बाहुल्या मांडल्या जातात. काही ठिकाणी बाजारपेठ, गावातील जत्रा किंवा पारंपरिक विवाहसोहळ्यांचे देखावे तयार केले जातात.
गाय, हत्ती, घोडा, हरीण, मोर आणि विविध पक्ष्यांच्या प्रतिकृतींमधून निसर्गातील विविधता दाखवली जाते. बागा, शेती, तलाव आणि ग्रामीण परिसर यांचेही लहान देखावे तयार केले जातात.
आजच्या काळात अनेक कुटुंबे विज्ञान, पर्यावरणसंवर्धन, स्वच्छता, शिक्षण, अंतराळ संशोधन आणि सामाजिक जागृती यांसारख्या विषयांवरही गोलूची मांडणी करतात.
बोम्मई गोलूच्या परंपरेत ‘मरपाची बोम्मई’ या लाकडी बाहुल्यांना विशेष महत्त्व आहे.
या बाहुल्या पारंपरिक पद्धतीने लाकडापासून तयार केल्या जातात. काही ठिकाणी त्या पती-पत्नीच्या जोडीच्या स्वरूपात असतात. त्यांना रंगवून किंवा पारंपरिक वस्त्रे परिधान करून सजवले जाते.
काही कुटुंबांमध्ये विवाहाच्या वेळी नवविवाहित जोडप्याला मरपाची बाहुल्यांची जोडी देण्याची परंपरा आहे. या बाहुल्या नंतर नवरात्रीच्या गोलूमध्ये मांडल्या जातात. अशा प्रकारे त्या एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे हस्तांतरित होणाऱ्या कौटुंबिक वारशाचे प्रतीक बनतात.
गोलूची मांडणी कशी केली जाते?
नवरात्रीच्या आधीच अनेक घरांमध्ये गोलूची तयारी सुरू होते. घरातील एखादी स्वच्छ आणि प्रशस्त जागा निवडली जाते. त्यानंतर पायऱ्यांची रचना उभारून त्यावर कापड अंथरले जाते.
मूर्तींची मांडणी करताना त्यांचा आकार, विषय आणि दृश्यातील परस्परसंबंध लक्षात घेतला जातो. देवी-देवतांच्या मूर्तींसाठी विशेष स्थान राखले जाते. त्यानंतर पौराणिक प्रसंग, सामाजिक जीवन, निसर्ग आणि इतर विषयांचे देखावे तयार केले जातात.
मांडणी पूर्ण झाल्यानंतर देवीची पूजा केली जाते. नवरात्रीच्या नऊ दिवसांत घरातील सदस्य नियमितपणे पूजा-अर्चा करतात. काही कुटुंबांमध्ये भजन, स्तोत्रपठण आणि देवीची गाणी म्हणण्याची परंपरा असते.
दहाव्या दिवशी, म्हणजे विजयादशमीला, गोलूची सांगता करण्याची प्रथा अनेक कुटुंबांत आहे.
देवी-देवतांच्या मूर्तींपासून ते दैनंदिन जीवनातील प्रसंगांपर्यंत प्रत्येक मांडणी एक वेगळी कथा सांगते. जुन्या बाहुल्यांमध्ये पूर्वजांच्या आठवणी जपल्या जातात, तर नव्या मांडण्यांमधून पुढील पिढीची कल्पकता व्यक्त होते.
नवरात्र हा केवळ देवीच्या उपासनेचा उत्सव नाही, तर भारतीय संस्कृतीतील विविध कलापरंपरा आणि लोकजीवनाचा उत्सवही आहे. बोम्मई गोलू ही त्याचीच एक सुंदर साक्ष आहे.
अशा परंपरांचे जतन करणे म्हणजे केवळ भूतकाळातील रूढी जपणे नव्हे, तर आपल्या सांस्कृतिक वारशातील कला, ज्ञान, श्रद्धा आणि सामूहिक जीवनमूल्ये पुढील पिढीपर्यंत पोहोचवणे होय.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: बोम्मई गोलू हा दक्षिण भारतातील नवरात्रीशी संबंधित पारंपरिक उत्सव आहे. यामध्ये पायऱ्यांवर देवी-देवतांच्या मूर्ती, पौराणिक प्रसंग, प्राणी-पक्षी आणि दैनंदिन जीवनातील देखावे मांडले जातात.
Ans: हा उत्सव प्रामुख्याने तमिळनाडूमध्ये लोकप्रिय आहे. तसेच आंध्र प्रदेश, तेलंगणा आणि कर्नाटकातील अनेक कुटुंबांमध्येही ही परंपरा पाळली जाते.
Ans: तमिळ भाषेत ‘बोम्मई’ म्हणजे बाहुली किंवा प्रतिकृती, तर ‘गोलू’ म्हणजे सजावटीची मांडणी. त्यामुळे बाहुल्या आणि मूर्तींची विशिष्ट पद्धतीने केलेली मांडणी म्हणजे बोम्मई गोलू.
