रविवार, 18 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
महाभारतातील पांडवांच्या जीवनात वनवास आणि अज्ञातवास या दोन महत्त्वाच्या घटनांना विशेष स्थान आहे. द्यूतामध्ये पराभूत झाल्यानंतर पांडवांना बारा वर्षांचा वनवास आणि त्यानंतर एक वर्षाचा अज्ञातवास भोगावा लागला. अज्ञातवासाच्या काळात त्यांची ओळख उघड झाली असती, तर त्यांना पुन्हा वनवास भोगावा लागला असता.
त्यामुळे पांडवांनी विराट राजाच्या मत्स्य देशात वेगवेगळी रूपे धारण करून वास्तव्य केले. युधिष्ठिराने कंक, भीमाने बल्लव, अर्जुनाने बृहन्नला, नकुलाने ग्रंथिक आणि सहदेवाने तंतिपाल अशी रूपे धारण केली. द्रौपदीने सैरंध्री म्हणून विराट राजाच्या पत्नीची सेवा स्वीकारली.
अज्ञातवासात जाण्यापूर्वी पांडवांनी आपली शस्त्रे एका शमीच्या वृक्षावर सुरक्षित ठेवली होती, अशी प्रचलित पौराणिक परंपरेतील कथा सांगितली जाते. अर्जुनाचे गांडीव धनुष्य आणि अन्य शस्त्रे या वृक्षावर ठेवण्यात आली होती.
अज्ञातवासाच्या अखेरीस कौरवांनी विराट राजाच्या गोधनावर आक्रमण केले. त्यावेळी अर्जुनाने बृहन्नलेचे रूप सोडून आपली खरी ओळख प्रकट केली. त्याने शमीच्या वृक्षावर ठेवलेली शस्त्रे पुन्हा प्राप्त केली आणि विराट राजपुत्र उत्तराच्या मदतीने कौरवांच्या सैन्याचा प्रतिकार केला.
या प्रसंगातून अर्जुनाच्या शौर्याचे, कर्तव्यनिष्ठेचे आणि योग्य वेळी सामर्थ्याचा उपयोग करण्याच्या वृत्तीचे दर्शन घडते. शमीच्या वृक्षावरून शस्त्रे परत घेऊन युद्धासाठी सज्ज होण्याच्या या कथेशी विजयादशमीला शस्त्रपूजा आणि शमीपूजन करण्याच्या परंपरेचा संबंध जोडला जातो. मात्र, पांडवांचा अज्ञातवास ज्या दिवशी संपला, तो दिवस निश्चितपणे आजच्या विजयादशमीचाच होता, असे महाभारतातील कथनावरून निर्विवादपणे सांगता येत नाही.
प्राचीन काळी गुरुकुल पद्धतीने शिक्षण दिले जात असे. विद्यार्थी गुरूंच्या आश्रमात राहून विविध विद्यांचे ज्ञान प्राप्त करत आणि शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर गुरूंच्या आज्ञेनुसार पुढील जीवनाला सुरुवात करत. गुरूंच्या ऋणातून मुक्त होण्यासाठी गुरुदक्षिणा देण्याची परंपराही प्रचलित होती.
पौराणिक कथेनुसार, कौत्स नावाचा एक बुद्धिमान आणि विनयशील विद्यार्थी वरतंतू ऋषींच्या आश्रमात शिक्षण घेत होता. त्याने गुरूंच्या मार्गदर्शनाखाली चौदा विद्यांचे ज्ञान प्राप्त केले. शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर त्याने गुरूंच्या चरणी नतमस्तक होऊन गुरुदक्षिणा देण्याची इच्छा व्यक्त केली.
वरतंतू ऋषींनी सुरुवातीला गुरुदक्षिणा स्वीकारण्यास नकार दिला. कौत्साने मिळवलेले ज्ञान, त्याची निष्ठा आणि त्याचे उत्तम आचरण हेच आपल्यासाठी समाधानकारक असल्याचे त्यांनी सांगितले. मात्र, कौत्स गुरुदक्षिणा देण्याच्या निर्णयावर ठाम राहिला.
शेवटी शिष्याचा आग्रह पाहून वरतंतू ऋषींनी त्याच्याकडे चौदा कोटी सुवर्णमुद्रांची गुरुदक्षिणा मागितली. चौदा विद्यांपैकी प्रत्येक विद्येसाठी एक कोटी सुवर्णमुद्रा, अशी ही गुरुदक्षिणा होती, असे या प्रचलित कथेत सांगितले जाते.
गुरूंची आज्ञा शिरसावंद्य मानणाऱ्या कौत्साने ही गुरुदक्षिणा देण्याचा निश्चय केला. परंतु, एवढ्या मोठ्या प्रमाणात सुवर्णमुद्रा मिळवायच्या कुठून, हा प्रश्न त्याच्यासमोर उभा राहिला.
कौत्साला अयोध्येचा राजा रघू याची आठवण झाली. रघुराजा हा आपल्या दानशूरपणासाठी प्रसिद्ध होता. त्याच्या दरबारातून कोणीही याचक निराश होऊन परत जात नसे, अशी त्याची ख्याती होती. कौत्स रघुराजाच्या दरबारात पोहोचला; परंतु त्या वेळी राजाची परिस्थिती वेगळीच होती.
राजाने नुकताच विश्वजित यज्ञ केला होता. या यज्ञानंतर आपली सर्व संपत्ती दान करण्याची परंपरा पाळून रघुराजाने आपल्याजवळील धनसंपत्ती दान केली होती. त्यामुळे त्याच्याकडे कौत्साला देण्यासाठी आवश्यक असलेल्या सुवर्णमुद्रा शिल्लक नव्हत्या.
तरीही, आपल्या दारात आलेल्या याचकाला रिकाम्या हाताने परत पाठवणे रघुराजाला मान्य नव्हते. त्याने कौत्साची गरज जाणून घेतली आणि त्याला काही काळ थांबण्याची विनंती केली.
कौत्साला गुरुदक्षिणा देण्यासाठी मदत करायचीच, असा निश्चय राजाने केला. स्वतःजवळ संपत्ती नसली तरी आपल्या पराक्रमाच्या आणि सामर्थ्याच्या जोरावर आवश्यक ते धन मिळवण्याची त्याची तयारी होती.
कौत्साला दिलेले वचन पूर्ण करण्यासाठी रघुराजाने धनाचा अधिपती मानल्या जाणाऱ्या कुबेराकडून सुवर्णमुद्रा मिळवण्याचा विचार केला. त्यासाठी राजाने युद्धाची तयारी करण्याचा निर्धार केला.
रघुराजाचा पराक्रम आणि त्याचा दृढ संकल्प पाहून कुबेराने संघर्षाचा मार्ग टाळला. त्याने अयोध्येत सुवर्णमुद्रांचा वर्षाव केला. या कथेमध्ये आपटा आणि शमीच्या वृक्षांवर सुवर्णमुद्रांचा वर्षाव झाल्याचे वर्णन आढळते. अशा प्रकारे रघुराजाला कौत्साची गुरुदक्षिणा देण्यासाठी आवश्यक असलेले धन प्राप्त झाले.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: पौराणिक कथेनुसार, पांडवांनी अज्ञातवासात जाण्यापूर्वी आपली शस्त्रे शमी वृक्षावर लपवून ठेवली होती. त्यामुळे विजयादशमीला शमीपूजन करण्याची परंपरा प्रचलित आहे.
Ans: महाराष्ट्रात आपट्याची पाने सोन्याचे प्रतीक मानून एकमेकांना दिली जातात. या परंपरेचा संबंध कौत्स आणि राजा रघू यांच्या पौराणिक कथेशी जोडला जातो.
Ans: दसरा हा वाईटावर चांगल्याचा विजय, धैर्य आणि नव्या सुरुवातीचे प्रतीक मानला जातो. प्रभू श्रीरामांनी रावणावर मिळवलेल्या विजयाशीही हा सण जोडला जातो.
