रविवार, 18 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- gemini
हिंदू धर्मात देवीच्या उपासनेला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. आदिशक्तीची आराधना करताना विविध पूजा, अभिषेक, मंत्रजप, स्तोत्रपठण आणि धार्मिक विधी केले जातात. या उपासनेतील एक महत्त्वाचा विधी म्हणजे कुंकुमार्चन. विशेषतः नवरात्रोत्सवात दुर्गादेवी, महालक्ष्मी, तुळजाभवानी आणि ललितादेवी यांच्या मंदिरांमध्ये तसेच अनेक घरांमध्ये कुंकुमार्चन केले जाते.
कुंकू हे सौभाग्य, मांगल्य आणि शक्तीचे प्रतीक मानले जाते. देवीला कुंकू अर्पण करताना तिच्या दिव्य शक्तीचे स्मरण केले जाते. देवीची कृपा लाभावी, कुटुंबात सुख-शांती नांदावी आणि जीवनातील अडचणींचा सामना करण्याचे बळ मिळावे, या श्रद्धेने भाविक कुंकुमार्चन करतात.
देवीचे नामस्मरण किंवा मंत्रोच्चार करत देवीच्या मूर्तीवर, प्रतिमेवर अथवा श्रीयंत्रावर कुंकू अर्पण करण्याच्या विधीला कुंकुमार्चन असे म्हणतात. या विधीमध्ये देवीची नामावली, अष्टोत्तरशतनामावली, सहस्रनामावली, ललितासहस्रनाम किंवा परंपरेनुसार ठरवलेला देवीमंत्र म्हटला जातो. प्रत्येक नामाचा उच्चार करताना देवीला कुंकू अर्पण केले जाते.
काही परंपरांमध्ये देवीच्या चरणांपासून मस्तकापर्यंत कुंकू वाहिले जाते, तर काही ठिकाणी केवळ देवीच्या चरणांवर कुंकू अर्पण करण्याची पद्धत आहे. काही उपासना पद्धतींमध्ये श्रीयंत्रावरही कुंकुमार्चन केले जाते. कुंकुमार्चन करताना मंत्रजप आणि कुंकू अर्पण या दोन्ही गोष्टींना महत्त्व असते. देवीच्या नामाचे स्मरण करत मन एकाग्र करणे आणि तिच्याप्रती श्रद्धा व्यक्त करणे, हा या विधीचा मुख्य भाव आहे.
भारतीय धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरेमध्ये कुंकू हे मंगलचिन्ह मानले जाते. विवाहित स्त्रियांच्या सौभाग्याशी त्याचा संबंध जोडला जातो. त्याचबरोबर देवपूजा, धार्मिक समारंभ आणि शुभकार्यांमध्येही कुंकवाचा वापर केला जातो. देवी ही आदिशक्तीचे स्वरूप असल्यामुळे तिच्या पूजेमध्ये लाल रंगाला विशेष महत्त्व दिले जाते. लाल रंग शक्ती, चैतन्य, सामर्थ्य आणि मांगल्याचे प्रतीक मानला जातो. देवीला कुंकू अर्पण करणे म्हणजे तिच्या शक्तिस्वरूपाप्रती आदर व्यक्त करणे, अशी धार्मिक श्रद्धा आहे.
कुंकुमार्चनासाठी नवरात्र हा विशेष महत्त्वाचा काळ मानला जातो. या काळात आदिशक्तीच्या विविध रूपांची पूजा केली जाते. देवीच्या मंदिरांमध्ये आणि घरोघरी कुंकुमार्चनाचे आयोजन केले जाते.
शारदीय नवरात्रोत्सव आणि चैत्र नवरात्रात देवीच्या उपासनेचा भाग म्हणून कुंकुमार्चन केले जाते. ललिता पंचमी, अष्टमी आणि नवमी, शुक्रवार, पौर्णिमा याशिवाय कुलाचार, घराण्याची परंपरा आणि उपास्यदेवतेनुसार इतर दिवशीही हा विधी केला जाऊ शकतो.
कुंकुमार्चन करण्यासाठी केवळ विवाहित असणे ही सर्वसाधारणपणे अनिवार्य अट नाही. देवीची उपासना करण्याची इच्छा असलेल्या स्त्री किंवा पुरुषाला आपल्या घरातील परंपरेनुसार आणि पूजापद्धतीनुसार हा विधी करता येतो.
अनेक कुटुंबांमध्ये विवाहित स्त्रिया कुटुंबाच्या सुख-समृद्धीसाठी, सौभाग्य आणि मंगलतेसाठी देवीचे कुंकुमार्चन करतात. नवरात्रात किंवा शुक्रवारी देवीची पूजा करून कुंकू अर्पण करण्याची प्रथा अनेक ठिकाणी आहे.
अविवाहित मुली किंवा कुमारिकांनाही आपल्या घरातील धार्मिक परंपरेनुसार देवीची पूजा आणि कुंकुमार्चन करता येते. देवी ही सर्वांची माता मानली जाते. त्यामुळे हा विधी केवळ विवाहित स्त्रियांसाठीच आहे, असे सर्वसाधारणपणे म्हणता येत नाही.
विधवा स्त्रियांनी कुंकुमार्चन करू नये, असा सार्वत्रिक हिंदू धार्मिक नियम आहे, असे ठामपणे सांगता येत नाही. वेगवेगळ्या समाजांत, संप्रदायांत आणि कुटुंबांच्या परंपरांमध्ये यासंबंधी वेगवेगळ्या प्रथा आढळू शकतात.
पुरुषांनाही देवीची उपासना करता येते. काही परंपरांमध्ये पुरुष देवीचे नामस्मरण करत कुंकू अर्पण करतात किंवा श्रीयंत्रावर कुंकुमार्चन करतात. मात्र, काही विशिष्ट धार्मिक विधी, संप्रदाय किंवा मंदिरांमध्ये ठरावीक नियम असू शकतात. अशा वेळी त्या परंपरेचे मार्गदर्शन घ्यावे.
कुंकुमार्चन करताना स्वच्छता, श्रद्धा आणि एकाग्रता यांना महत्त्व दिले जाते. घरच्या घरी हा विधी साध्या पद्धतीने करता येतो.
कुंकुमार्चन करताना देवीची नामावली किंवा मंत्र म्हणण्याची परंपरा आहे. उपास्यदेवता आणि घरातील पूजापद्धतीनुसार मंत्र निवडला जाऊ शकतो.
देवीच्या सर्वसाधारण उपासनेसाठी पुढील मंत्र म्हटला जातो :
॥ ॐ दुं दुर्गायै नमः ॥
तसेच देवीची अष्टोत्तरशतनामावली, ललितासहस्रनाम किंवा आपल्या कुलदेवतेची नामावली म्हणत कुंकू अर्पण करता येते.
विशिष्ट मंत्रदीक्षा घेतलेली असल्यास गुरूंनी सांगितलेल्या मंत्रानुसार उपासना करावी. प्रत्येक व्यक्तीने एकच विशिष्ट मंत्र म्हणावा, असा सार्वत्रिक नियम नाही.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: देवीचे नामस्मरण किंवा मंत्रजप करत देवीच्या मूर्तीवर, प्रतिमेवर अथवा श्रीयंत्रावर कुंकू अर्पण करण्याच्या धार्मिक विधीला कुंकुमार्चन असे म्हणतात.
Ans: नवरात्रोत्सव, ललिता पंचमी, शुक्रवार आणि पौर्णिमा या दिवशी कुंकुमार्चन करणे अनेक परंपरांमध्ये शुभ मानले जाते. घरातील कुलाचारानुसार इतर दिवशीही हा विधी करता येतो.
Ans: धार्मिक मान्यतेनुसार, कुंकू हे शक्ती, मांगल्य आणि सौभाग्याचे प्रतीक आहे. देवीला कुंकू अर्पण करून तिच्याप्रती श्रद्धा आणि भक्तिभाव व्यक्त केला जातो.
