सोमवार, 19 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
मुंबई ही देशाची आर्थिक राजधानी आहे. सात बेटांची ही मुंबापुरी दिवसरात्र धावत असते. आपली स्वप्न पूर्ण करण्यासाठी हजारो लोक या मायानगरीत येतात. मुंबईचे स्वरुप हळहळू बदलत आहे. मात्र अजूनही काही भागात मुंबई तिच्या खुणा जपून आहे. मुंबईचे कितीही रुप पालटले तरी मुंबईतील देवस्थान अद्यापही त्याचे मूळ रूप धरुन आहेत. मुळात मुंबईचे नावच मुंबापुरीदेवीच्या नावावरुन पडले. आजही मुंबईतील काही परिसराची नावे त्या देवस्थानावरुन ओळखली जातात. त्याचपैकी एक म्हणजे गिरणगावातील प्रभादेवी मंदिर! हे मुंबईतील 310 वर्षांपूर्वीचं प्रभादेवी मंदिर हे श्रद्धा, परंपरा आणि सांस्कृतिक वारसा जपत आजही भक्तांसाठी शांततेचं आणि नवसाला पावणाऱ्या देवीचं स्थान आहे.
मुंबई ही केवळ आधुनिक गगनचुंबी इमारती, गजबजलेले बाजार आणि धावपळीचं जीवन, यासाठी ओळखली जात नाही. तर या शहराच्या प्रत्येक कोपऱ्यात सांस्कृतिक आणि धार्मिक वारसा दडलेला आहे. त्यातीलच एक रत्न म्हणजे प्रभादेवी मंदिर. जे आजही परंपरेची, श्रद्धेची आणि भक्तीची साक्ष देत उभं आहे. सुमारे 310 वर्षांपूर्वीचे हे मंदिर आजही आपल्या मूळ स्वरूपात भक्तांच्या श्रद्धेचं स्थान म्हणून उभं आहे. या मंदिराच्या इतिहासात त्या-त्या वेळचं समाजजीवन, परंपरा आणि संस्कृतीचं प्रतिबिंब दिसतं. विशेष म्हणजे, मुंबई रेल्वेच्या पश्चिम मार्गावरील पूर्वी एल्फिन्स्टन रोड म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या रेल्वे स्थानकाला प्रभादेवी देवीच्या नावावरून प्रभादेवी रेल्वे स्थानक हे नाव देण्यात आलं आहे. प्रभावती देवीच्या नावाचा अपभ्रंश होऊन सध्या प्रभादेवी असा उल्लेख केला जातोय.
1715 साली मंदिराची उभारणी “प्रभादेवी देवीची मूर्ती मंदिरासमोरील विहिरीतून मिळाल्याची आख्यायिका आहे. श्रीमंत पठारे प्रभु समाजातील श्याम नायक यांना देवीनं दृष्टांत दिल्यानंतर 1715 साली मंदिराची उभारणी करण्यात आली. या देवीच्या नावावरूनच परिसराला ‘प्रभादेवी’ हे नाव मिळालं. आज जे आगरबाजार म्हणून ओळखलं जातं. तिथं पूर्वी मिठाची आगरे होती. त्या काळातील शिलोत्री लोक देवीला मीठ अर्पण करत. हे या मंदिराच्या इतिहासातील वैशिष्ट्य आहे.
मंदिर परिसरात 1850 आणि 1960 साली बांधलेले दीपस्तंभ आजही श्रद्धा आणि परंपरेचे प्रतीक म्हणून उभे आहेत. मंदिराचा कार्यभार जयानंद कृष्णनाथ किर्तिकर यांच्या काळापासून ‘दी कीर्तिकर फॅमिली प्रभादेवी चॅरिटेबल इन्स्टिट्यूशन’ या ट्रस्टद्वारे पाहिला जातो. आज या ट्रस्टकडे मंदिराचे व्यवस्थापन आहे, या मंदिरात प्रभादेवी देवीच्या शेजारी कालिका आणि चंडिकादेवीच्या मूर्ती असून शक्तीच्या तीन रूपांची साक्ष इथं पाहायला मिळते. याशिवाय, शंकर, गणपती-पार्वती, लक्ष्मी-नारायण, हनुमान, शीतला देवी आणि खोकला देवी यांच्या मंदिरेही इथं आहेत.
प्रभादेवी मंदिराचा वार्षिक पौष उत्सव हा भाविकांसाठी विशेष आकर्षण आहे. पूर्वी फक्त तीन दिवसांचा असलेला हा उत्सव सध्या दहा दिवसांचा झाला आहे. मंदिराच्या समोरील वाळूत मेथी लावण्याची प्रथा या उत्सवाला अनोखी ओळख देते. या काळात मंदिर प्रांगणात हजारो भाविकांची गर्दी होत असते. ‘नवसाला पावणारी देवी’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या प्रभादेवीसमोर नवस बोलण्यासाठी आणि तो फेडण्यासाठी भाविक कुटुंबासह हजेरी लावतात. आजच्या धावपळीच्या काळातही हे मंदिर भक्तांना शांततेचा आणि अध्यात्माचा अनुभव घेण्याची संधी देते.
प्रभादेवीच्या या मंदिरात आणखी एक छोटे मंदिर आहे ते म्हणजे खोकलादेवीचे मंदिर अख्यायिका सांगितली जाते. या देवीची पीठ-मीठाने ओटी भरल्यास खोकला बरा होतो, असं भक्त सांगतात. देवीची ओटी भरल्यास जुन्यातील जुना खोकला बरा होतो. या देवीची कोणतीही पूजा-अर्चा केली जात नाही. तसेच या देवीला नवससुद्धा केले जात नाही. कितीही जुन्यातला जुना खोकला असो खूप औषधोपचार करुनही खोकला बरा होत नसेल तर देवीची मीठ-पिठाने ओटी भरल्यास खोकला बरा, होतो असं भक्तगण सांगतात. अनेक नवीन आलेल्या भाविकांना या देवीबद्दल ऐकून आश्चर्य व्यक्त करतात. मात्र भाविक त्यांना याबाबत अनुभव सांगतात.
प्रभादेवीच्या मंदिरात असलेली शाकंबरीची मूर्ती 12 व्या शतकातील असल्याचे सांगण्यात येते. प्रभादेवी ही मुळची शाकंबरी देवी असल्याचे सांगण्यात येते. 15व्या शतकाच्या अखेरीत जेव्हा पोर्तुगीज भारतात आले तेव्हा त्यांनी मुंबईतील अनेक भागांवर आपले अधिपत्य स्थापित केले. पोर्तुगीजांनी स्थानिकांचे धर्मांतर करण्यास सुरुवात केली. मंदिरे लुटून त्यांचा विध्वंसही केला. त्यावेळी या मंदिरातील मूर्ती वांद्रे येथील एका विहिरीत लपवण्यात आली.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: हे मंदिर सुमारे 310 वर्षे जुने असून 1715 साली त्याची स्थापना करण्यात आली होती.
Ans: भक्तांच्या मनोकामना पूर्ण होतात, असा विश्वास असल्यामुळे प्रभादेवीला “नवसाला पावणारी देवी” म्हणतात.
Ans: आख्यायिकेनुसार देवीची मूर्ती मंदिराजवळील विहिरीत सापडली. त्यानंतर भक्त श्याम नायक यांना दृष्टांत झाल्यावर मंदिराची उभारणी करण्यात आली.
