शनिवार, 26 सप्टेंबर 2026
फोटो सौजन्य- pinterest
गणेशोत्सव म्हटलं की गणपती बाप्पाच्या आगमनापासून विसर्जनापर्यंतचा उत्साह डोळ्यांसमोर येतो. मात्र महाराष्ट्रातील काही समाज आणि प्रदेशांमध्ये गणपतीशी संबंधित खास स्थानिक परंपरा आजही जपल्या जातात. त्यापैकीच एक म्हणजे भाद्रपदातील साखरचौथचा गणपती. विशेषतः मुंबई, ठाणे, पालघर, रायगड आणि नवी मुंबई परिसरातील आगरी समाजामध्ये या गणपतीला पारंपरिक महत्त्व असल्याचे पाहायला मिळते.
साखरचौथ गणपतीच्या परंपरेची सुरुवात पेण आणि आसपासच्या भागातील गणेश मूर्तिकारांपासून झाली. भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीच्या मुख्य गणेशोत्सवाच्या काळात आगरी समाजातील अनेक मूर्तिकार, कारखानदार आणि कामगार गणेशमूर्ती विकण्यासाठी किंवा त्यांच्या डिलिव्हरीसाठी गावाबाहेर असायचे. मुख्य सणाच्या दिवशी स्वतःच्या घरी गणपती बसवणे किंवा सार्वजनिक उत्सवात सहभागी होणे त्यांना शक्य होत नसल्यामुळे मुख्य गणेशोत्सव संपल्यानंतर (अनंत चतुर्दशीनंतर) भाद्रपद महिन्यातील कृष्ण पक्षातील संकष्टी चतुर्थीला (ज्याला साखरचौथ म्हणतात) हे मूर्तिकार आणि कामगार आपल्या घरी गणपती आणून उत्सव साजरा करू लागले. यंदा साखरचौथच्या गणपतीचे आगमन संकष्टी चतुर्थीच्या दिवशी म्हणजे मंगळवार, 29 सप्टेंबर रोजी होईल आणि दुसऱ्या दिवशी बुधवार, 30 सप्टेंबर रोजी विसर्जन होईल.
भाद्रपद महिन्यातील शुक्ल पक्षातील चतुर्थीला गणेश चतुर्थी साजरी केली जाते. त्यानंतर येणाऱ्या चतुर्थीशी संबंधित काही स्थानिक परंपरांमध्ये साखरचौथचा गणपती साजरा केला जातो. आगरी समाजातील काही कुटुंबांमध्ये या दिवशी गणपतीची स्थापना किंवा पूजा करण्याची परंपरा आढळते.
‘साखरचौथ’ या नावामागे स्थानिक बोली, प्रथा आणि नैवेद्याशी संबंधित वेगवेगळ्या समजुती सांगितल्या जातात. त्यामुळे या परंपरेचे स्वरूप गाव, कुटुंब आणि स्थानिक रूढीनुसार बदलू शकते.
आगरी समाजाचा इतिहास समुद्रकिनारा, शेती, मिठागरे आणि स्थानिक ग्रामीण जीवनाशी जोडलेला आहे. ठाणे, पालघर, रायगड आणि मुंबई परिसरातील आगरी समाजाने आपल्या अनेक पारंपरिक सण-उत्सवांच्या पद्धती आजही जपल्या आहेत.
साखरचौथचा गणपती हीदेखील अशाच स्थानिक धार्मिक परंपरांपैकी एक मानली जाते. काही आगरी कुटुंबांमध्ये गणपतीची पूजा घरातील कुलपरंपरा आणि पूर्वजांपासून चालत आलेल्या पद्धतीनुसार केली जाते.
आगरी समाजाच्या पारंपरिक खाद्यसंस्कृतीचा प्रभाव सणांच्या नैवेद्यावरही दिसून येतो. साखरचौथच्या गणपतीला घरच्या पद्धतीने तयार केलेले गोड पदार्थ, फळे आणि पारंपरिक पदार्थ नैवेद्य म्हणून अर्पण केले जातात. मात्र नेमका नैवेद्य प्रत्येक घरात सारखा असेलच असे नाही. स्थानिक उपलब्धता आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार पदार्थांमध्ये बदल होतो.
साखरचौथचा गणपती केवळ धार्मिक विधी नसून आगरी समाजाच्या लोकपरंपरा, श्रद्धा आणि सांस्कृतिक ओळखीशी जोडलेला आहे. पिढ्यान्पिढ्या चालत आलेल्या अशा प्रथा नवीन पिढीपर्यंत पोहोचवण्याचे काम कुटुंब आणि समाजातील ज्येष्ठ व्यक्ती करत असतात. आज शहरीकरणामुळे जीवनशैलीत मोठे बदल झाले असले तरी ठाणे, नवी मुंबई, रायगड आणि आसपासच्या परिसरातील काही आगरी कुटुंबांमध्ये या स्थानिक परंपरा श्रद्धेने पाळल्या जातात.
गणपतीची भक्ती महाराष्ट्राच्या प्रत्येक भागात वेगवेगळ्या रूपात पाहायला मिळते. आगरी समाजातील साखरचौथचा गणपती ही त्याच विविधतेची एक झलक आहे. मुख्य गणेशोत्सवासोबत स्थानिक परंपरांनाही जपले जाते आणि त्यातून समाजाचा इतिहास, संस्कृती आणि श्रद्धा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
