ब्रिटनमधील ‘नागा कवटी’च्या लिलावर भारतीय नाराज; लाखो कमावण्याची होती योजना

ब्रिटनमध्ये आयोजित करण्यात येत असलेल्या नागा जमातीतील माणसाच्या शिंगे असलेल्या कवटीचा लिलाव थांबला आहे. भारताने तीव्र विरोध दर्शवल्यानंतर हे पाऊल उचलण्यात आले आहे. नागालँडचे मुख्यमंत्री, चर्च नेते आणि ईशान्येकडील नागरी समाजातील लोकांसह फोरम फॉर नागा रिकंसिलिएशन (एफएनआर) ने यावर तीव्र नाराजी व्यक्त केली होती.

ब्रिटन : भारताने तीव्र निषेध व्यक्त केल्यानंतर ब्रिटनमध्ये आयोजित करण्यात येत असलेल्या नागा जमातीतील व्यक्तीच्या शिंगाच्या कवटीचा लिलाव थांबवण्यात आला आहे. 19व्या शतकातील ही मानवी कवटी ऑक्सफर्डशायरच्या टॅट्सवर्थ येथील स्वान ऑक्शन हाऊसने ९ ऑक्टोबर रोजी लिलावासाठी ठेवली होती, ज्यामध्ये नागालँडचे मुख्यमंत्री आणि ईशान्येकडील चर्च नेते आणि नागरी समाजातील व्यक्ती आणि फोरम फॉर नागा रिकंसिलिएशन (FNR) ) यांनी तीव्र नाराजी व्यक्त करून लिलावातून वगळण्याची मागणी केली होती. यानंतर लिलावगृहाने ते कॅटलॉगमधून काढून टाकले. जाणून घेऊया ही मानवी कवटी तिथे कशी पोहोचली आणि त्याचा इतिहास काय आहे?

लिलावासाठी ठेवण्यात आलेली शिंगे असलेली नागा कवटी ही भारतातील नागालँडमधील नागा जमातीतील 19व्या शतकातील माणसाची असल्याचे मानले जाते, जी ब्रिटिश साम्राज्याच्या विस्तारादरम्यान गोळा करण्यात आली होती. ते लिलावात लॉट क्रमांक 64 म्हणून सूचीबद्ध होते.
मीडिया रिपोर्ट्समध्ये असे सांगण्यात आले आहे की नागा जमातीशी संबंधित 6,500 वस्तू इंग्लंडमधील ऑक्सफर्डमध्ये असलेल्या पिट रिव्हर्स म्युझियममध्ये ठेवण्यात आल्या आहेत, ज्यामध्ये नागा जमातीच्या लोकांचे सांगाडे देखील आहेत. ब्रिटिश साम्राज्यवादाच्या काळात गोळा केलेल्या या सर्व वस्तू एका शतकापासून संग्रहालयात आहेत आणि नागा समाजातील लोक त्यांच्या पूर्वजांचे हे अवशेष परत आणण्याची मागणी वर्षानुवर्षे करत आहेत.

4.39 लाख रुपये मिळविण्यासाठी लिलावात 

यावेळी ऑक्सफर्ड ऑक्शन हाऊसने मानवी अवशेषांसह 20 हून अधिक वस्तू लिलावात ठेवल्या होत्या. द क्युरियस कलेक्टर सेल नावाचा हा लिलाव 9 ऑक्टोबर रोजी होणार होता, ज्यामध्ये प्राचीन पुस्तके, हस्तलिखिते, चित्रे तसेच जगभरातून आणलेल्या नागा कवट्या लिलावात समाविष्ट करण्यात आल्या होत्या. मानववंशशास्त्र आणि आदिवासी संस्कृतीची आवड असणाऱ्यांसाठी ते विशेष आकर्षणाचे केंद्र असल्याचे जाणकार सांगतात. त्याची सुरुवातीची किंमत सुमारे 2.30 लाख रुपये होती आणि ही कवटी लिलावात 4.39 लाख रुपयांना विकली जाण्याची अपेक्षा होती.

नागा मानववंशशास्त्रज्ञांनी तीव्र विरोध केला

नागा मानववंशशास्त्रज्ञ डॉली किकॉन यांनी या लिलावाचा तीव्र शब्दात निषेध केला आणि अशा वस्तूंचा लिलाव करणे अस्वीकार्य असल्याचे मीडिया रिपोर्ट्समध्ये म्हटले आहे. ते म्हणाले की, 21 व्या शतकातील स्वदेशी (भारतीय) मानवी अवशेषांचा लिलाव हे दर्शविते की साम्राज्यवादी विचारसरणीच्या लोकांना वेदनादायक कृत्ये करण्यात किती आनंद होतो आणि ते या समुदायावर (नागा) साम्राज्यवादी हिंसाचार आणि जातीयवाद कसा वाढवत आहेत.पशू-पक्ष्यांची तस्करी रोखण्यासाठी आपल्याकडे कायदा आहे, तर लोकांकडून चोरीला गेलेल्या देशी मानवी अवशेषांच्या लिलावावर सरकार बंदी का घालत नाही, असा सवालही त्यांनी केला.

हे देखील वाचा : दहशतवादी गुरपतवंत पन्नूची भारताला धमकी; 2047 पर्यंत पंजाब सोडून भारताचे तुकडे करणार
नागा समाजाच्या पूर्वजांचे अवशेष परदेशी संग्रहालयांतून परत आणण्याचे काम करणाऱ्या रिकव्हर रिस्टोअर अँड डिकॉलोनाइजच्या सदस्या डॉली किकॉन यांनी ते परत आणण्याची मागणी जोरदारपणे केली. ते म्हणाले की, नागा समाजाची पहिली मागणी आहे की अशा गोष्टी लवकरात लवकर मायदेशात आणल्या जाव्यात आणि हे खूप महत्वाचे आहे. ते म्हणतात की, नागा समाजातील लोकांना असे अवशेष जगभरातून आणले जावेत, जेणेकरून ते शांततेत योग्य पद्धतीने पुरता येतील.

FNR लंडनमधील सर्व अवशेष परत करण्याची मागणी 

लिलावगृहालाही एफएनआरचा तीव्र विरोध झाला. एफएनआरने हा लिलाव अमानवी असल्याचे म्हटले आहे. FNR नेते आणि वाती अय्यर यांनी लंडनला पूर्वजांचे सर्व सांगाडे त्यांच्या वडिलोपार्जित ठिकाणी परत करण्याचे आवाहन केले आहे. ते म्हणाले की संपूर्ण ब्रिटिश राजवटीत नागा लोकांना राक्षस आणि मानवाचे शिकारी म्हटले जात होते, ज्याचा आजही प्रचार केला जात आहे. हे अत्यंत अपमानास्पद आहे. हे मानवी अवशेष ब्रिटिश साम्राज्यवादाच्या काळात नागा लोकांवर कसे अत्याचार झाले याचे प्रतीक आहे.

नागालँडचे मुख्यमंत्री संतापले

याशिवाय नागालँडचे मुख्यमंत्री नेफियु रिओ यांनी 19व्या शतकातील नागा जमातीच्या माणसाची कवटी लॉट क्रमांक 64 मध्ये टाकण्यास तीव्र आक्षेप घेतला होता. त्यांच्या नेतृत्वाखाली याचा तीव्र विरोध व निषेध करण्यात आला. हा लिलाव म्हणजे साम्राज्यवादी हिंसाचाराचा प्रकार असल्याचे मुख्यमंत्र्यांनी म्हटले होते. तसेच परराष्ट्र मंत्री एस जयशंकर यांनी हे प्रकरण नवी दिल्लीतील ब्रिटीश उच्चायुक्तांकडे मांडण्याचे आवाहन केले. त्याचवेळी पूर्वजांचे अवशेष प्राधान्याने परत आणावेत, अशी मागणी एफएनआरने केली होती.

तीव्र विरोधानंतर केली घोषणा

या सर्व प्रकारानंतर संग्रहालयाच्या संचालक लॉरा व्हॅन ब्रोखोव्हेन यांनीही अशा वस्तूंच्या लिलावावर नाराजी व्यक्त केली आहे. ते म्हणाले की अशा वस्तू घेणे वेदनादायक आहे हे खरे आहे आणि अशा वस्तू लिलावात टाकणे अत्यंत अपमानास्पद आहे हे देखील खरे आहे. यानंतर ऑक्शन हाऊसचे मालक टॉम कीन यांनी जाहीर केले की, सर्व लोकांच्या भावनांचा आदर करत नागा इन्सानी