मुंबई: बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी (BNHS) आणि कांदळवन प्रतिष्ठान यांच्याकडून विविध प्रकार प्रकल्प राबवण्यात येतात याद्वारे पक्षांबाबत नवनवीन माहिती समोर येते. आता पुन्हा एकदा १९ डिसेंबर २०२२ रोजी ठाणे खाडी (Thane Creek) मध्ये येणाऱ्या स्थलांतरित पक्ष्यांच्या वावरचा अभ्यास (A Study Of The Behavior Of Migratory Birds) करण्यासाठीच्या ‘टेलीमेट्री अभ्यासाद्वारे ठाणे खाडीवर हिवाळ्यातील पक्ष्यांचा हालचालीचा आणि निवासस्थानाचा वापर समजून घेणे’ या प्रकल्पाचा सामंजस्य करार करण्यात आला.
या प्रकल्पात साधारण २०० स्थलांतरित पक्ष्यांवर सॅटॅलाइट /रेडिओ टॅग लावण्याचा प्रस्ताव आहे. ज्यामुळे त्यांचा खाडीतील व आसपासच्या अधिवासतील वावर समजण्यास तसेच त्यांच्या प्रधान्याच्या अधिवसांबाबत माहिती मिळण्यास मदत होणार असल्याने हे टॅगिंग फार महत्त्वाचे असल्याचे बोलले जात आहे.
हा प्रकल्प भारतातील स्थलांतरीत पक्ष्यांना सॅटॅलाइट /रेडिओ टॅग लावून केलेला सर्वप्रथम अभ्यास आहे. ठाणे खाडी मध्ये येणाऱ्या स्थलांतरित पक्ष्यांच्या वावरचा अभ्यास करण्यासाठीच्या ‘टेलीमेट्री अभ्यासाद्वारे ठाणे खाडीवर हिवाळ्यातील पक्ष्यांचा हालचालीचा आणि निवासस्थानाचा अभ्यास यात करण्यात येणार आहे.
[read_also content=”दैव बलवत्तर म्हणून…आंबिवली रेल्वे स्थानकात ‘तो’ तिकिट तपासणी करत असताना घात झाला; ब्लेडने वार केला प्राणघातक हल्ला; आरोपी फरार https://www.navarashtra.com/crime/crime-accused-absconding-after-stabbing-tc-who-was-checking-tickets-at-ambivali-railway-station-nrvb-354913/”]
या प्रकल्पाची अंदाजित रक्कम ५ कोटी २९ लाख रुपये असून ती कांदळवन प्रतिष्ठानाकडून देण्यात येईल व प्रकल्पाचे प्रत्यक्ष काम बीएनएचएस मार्फत करण्यात येईल. या प्रकल्पाचा कालावधी ३ वर्षांचा असेल व याचे मूल्य ४.५४ कोटी रुपयांचा पहिला हफ्ता लवकरच प्रतिष्ठानकडून देण्यात येईल. हा अभ्यास रेल मंत्रालयाच्या मुंबई ते अहमदाबाद मार्गावर हाय स्पीड रेल्वे सिस्टीम च्या उपाययोजनात्मक आराखडा अंतर्गत करण्यात येईल.
पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय, भारत सरकार यांकडून या प्रकल्पाचा खाडी आणि आसपासच्या दलदली भागावर होणाऱ्याच्या परिणामांचा अभ्यास करणे व त्याकरीतचा उपाययोजनात्मक आराखडा बीएनएचएस च्या सहाय्याने बनवण्याचे निर्देश देण्यात आले होते. त्यानुसार कांदळवन कक्ष, महाराष्ट्र वन विभाग यांनी उपाययोजनात्मक आराखडा तयार केला आहे ज्यात स्थलांतरित पक्ष्यांना उपग्रह / रेडीओ टॅग लावण्यासाठीच्या बीएनएचएस च्या अभ्यासाचा समावेश आहे.
या आराखड्याला प्रधान मुख्य वन संरक्षक (वन्यजीव) आणि मुख्य वाईल्ड लाईफ वॉर्डन, महाराष्ट्र राज्य यांकडून मे महिन्यात मान्यता मिळली आहे. या आराखड्यातील उपक्रमांकरिताचा एकूण ९.९२ कोटी रुपये कांदळवन प्रतिष्ठानाला नॅशनल हया स्पीड रेल कॉर्पोरेशन लिमिटेड कडून देण्यात आला आहे. त्यातील ५.२९ कोटी रुपयांचा निधी ठाणे खाडीत येणाऱ्या स्थलांतरित पक्ष्यांवर उपग्रह / रेडिओ टॅग्स लावण्याच्या प्रकल्पाकरिता दिला गेला आहे.
मँग्रोव्ह फाउंडेशनने सोमवारी १९ डिसेंबर रोजी बीएनएचएस सोबत टेलीमेट्री स्टडीजच्या माध्यमातून ठाणे खाडीत विंटरिंग करणार्या पक्ष्यांच्या हालचाली आणि निवासस्थानाचा वापर समजून घेण्यासाठी सामंजस्य करार केला आहे. या प्रकल्पावर एकूण ५.२९ कोटी रुपये खर्च केला जाणार असून बीएनएचएस हे काम पूर्ण करेल. पुढील तीन वर्षांत स्थलांतरित पाणपक्ष्यांच्या किमान २० विविध प्रजातींवर २०० उपग्रह ट्रान्समीटर बसवण्याची योजना आहे. मॅन्ग्रोव्ह फाउंडेशन बीएनएचएस ४.५४ रुपयांचा पहिला हप्ता जारी करणार आहे.
ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्यातील भरती-ओहोटी क्षेत्र हजारो स्थलांतरित पक्ष्यांकरिता खाद्य मिळवण्याचे महत्वाचे क्षेत्र आहे. हा अधिवास परिसंस्थीक दुष्टयाही महत्वाचा आहे आणि अनेक प्रजाती त्यांवर आधारित आहेत. दरवर्षी लाखो स्थलांतरित पक्षी हिवाळ्यात ठाणे खाडीला भेट देतात आणि पुढील पाच ते सहा महीने येथेच खाद्य शोध घेतात. कांदळवन प्रतिष्ठानाच्या आर्थिक पाठिंब्याने बीएनएचएस गेली अनेक वर्षे ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्यात दिर्घ कालीन पक्षी रिंगींग प्रकल्प राबवत आहे. ज्यातून पक्ष्यांच्या वावराची माहिती मिळते. परंतू, यातून पक्ष्यांमार्फत करण्यात येणाऱ्या जवळपासच्या क्षेत्रातील वावर आणि अधिवासांचा वापर याविषयी माहिती मिळत नाही.
[read_also content=”बीडीडी चाळ पुनर्विकासाविरोधात याचिका : पुनर्विकासाची प्रक्रिया पारदर्शक पद्धतीनेच, राज्य सरकार आणि म्हाडाची उच्च न्यायालयात माहिती https://www.navarashtra.com/maharashtra/petition-against-bdd-chawl-redevelopment-process-in-a-transparent-manner-information-of-state-government-and-mhada-in-high-court-nrvb-354908/”]
रेल्वे मंत्रालयाच्या मुंबई ते अहमदाबाद मार्गावर हाय स्पीड रेल्वे सिस्टम तयार करण्याच्या प्रस्तावाला पर्यावरण, वन आणि जलवायु मंत्रालय, भारत सरकार कडून मान्यता मिळाली आहे. ही रेल ठाणे खाडीच्या ३० मीटर खालून तयार करण्यात येणाऱ्या बोगद्यातून जाणार असल्याने याचा खाडी आणि आसपासच्या दलदली भागावर होणारा परिणाम अभ्यासण्याकरिता सीएसआईआर – केंद्रीय खनन आणि इंधन अनुसंधान संस्थान यांची नेमणूक केली. त्यांनी केलेल्या अभ्यासानुसार सदर प्रकल्प २० – २५ मीटरपेक्षा खालून केल्यास खाडी आणि आसपासच्या दलदली भागावर काही परिणाम होणार नसल्याचे सांगण्यात येत आहे.
ठाणे खाडीतील आंतरभरतीयुक्त चिखलामुळे हजारो स्थलांतरित पक्ष्यांसाठी अत्यावश्यक खाद्याची जागा मिळते. हे निवासस्थान एक उत्पादक प्रणाली आहे जी महत्त्वपूर्ण प्रजातींना मौल्यवान परिसंस्थेच्या कार्यांसह समर्थन देते आणि पक्ष्यांच्या एकत्रीकरणासाठी अन्न संसाधने प्रदान करते. दर हिवाळ्यात सुमारे एक चतुर्थांश पक्षी ठाणे क्रीक फ्लेमिंगो अभयारण्यात स्थलांतर करतात आणि जवळपास पाच ते सहा महिने घालवतात. मॅन्ग्रोव्ह फाऊंडेशनच्या पाठिंब्याने, बीएनएचएस ठाणे क्रीक फ्लेमिंगो अभयारण्यात दीर्घकालीन बर्ड रिंगिंग कार्यक्रम राबवत आहे. रिंगिंग कार्यक्रम स्थलांतरित पाणपक्ष्यांच्या पॉइंट-टू-पॉइंट हालचालींबद्दल कल्पना देतो, परंतु ते हिवाळ्याच्या कालावधीत ठाणे क्रीक फ्लेमिंगो अभयारण्यातील सूक्ष्म हालचाली आणि अधिवास याबाबत फारशी माहिती देत नाही.
हा प्रकल्प भारतातील स्थलांतरीत पक्ष्यांना उपग्रह / रेडिओ टॅग्स लावून केलेला सर्वप्रथम अभ्यास आहे. ज्यात साधारण २०० पक्ष्यांना टॅग लावण्याचे प्रस्तावीत आहे. या प्रकल्पातून निश्चितच या स्थलांतरीत पक्ष्यांच्या स्थानिक आणि दूरवरच्या स्थलांतराबाबत महत्वाची माहिती मिळण्यास मदत होणार आहे
-वीरेन्द्र तिवारी, अपर प्रधान मुख्य वनसंरक्षक, कांदळवन कक्ष
प्रकल्पातून स्थलांतरित पक्ष्यांच्या अधिवास वापराबाबत माहिती मिळेल. ज्यामुळे पुढील विकास प्रकल्पांची आखणी वन्यजीव संवर्धन स्थळांना धक्का न लावता करता येणे शक्य होईल. यातून पक्ष्यांचा स्थलांतरण मार्ग, थांबायच्या जागा आणि स्थलांतरणातील मानवी अडथळ्यांबाबतही माहिती उपलब्ध होईल, असा आमचा विश्वास आहे
– डॉ. बिवाश पांडव, संचालक, बीएनएचएस
.png "Videos"){kind=small}
