World Sparrow Day 2026: कुठे हरवली ‘चिऊताई’? जाणून घ्या का कमी झाली चिमण्यांची संख्या आणि वाचवू शकतो त्या चिमुकल्या जीवाला

एक काळ होता जेव्हा चिमण्या प्रत्येक घरात, अंगणात आणि शेतात सर्रास दिसत असत, परंतु शहरीकरण, मोबाईल टॉवर्समधून निघणारा किरणोत्सर्ग, जंगलतोड आणि रासायनिक शेतीमुळे त्यांची संख्या झपाट्याने कमी होत आहे.

• चिमण्यांचे अस्तित्व धोक्यात
• २० मार्चचे महत्त्व
• संवर्धनासाठी साद

World Sparrow Day 2026 Marathi : एकेकाळी सकाळी डोळे उघडले की अंगणात चिमण्यांचा चिवचिवाट ऐकू यायचा. घराच्या कोनाड्यात, छताच्या वळचणीला किंवा अंगणातल्या झाडावर या इवल्याशा पाखरांची लगबग असायची. पण आज परिस्थिती बदलली आहे. सिमेंटच्या जंगलात आणि धावपळीच्या आयुष्यात चिमणीची ती लाघवी ‘चिवचिव’ कुठेतरी हरवून गेली आहे. दरवर्षी २० मार्च रोजी आपण ‘जागतिक चिमणी दिन’ (World Sparrow Day) साजरा करतो, पण हा केवळ एक औपचारिक दिवस नसून तो निसर्गाच्या एका महत्त्वाच्या घटकाला वाचवण्याचा एक आर्त टाहो आहे.

चिमणी दिनाचा इतिहास आणि ‘नेचर फॉरएव्हर सोसायटी’

जागतिक चिमणी दिन साजरा करण्याची संकल्पना नाशिकचे सुप्रसिद्ध पक्षीमित्र मोहम्मद दिलावर यांनी मांडली. त्यांनी स्थापन केलेल्या ‘नेचर फॉरएव्हर सोसायटी’च्या माध्यमातून २०१० मध्ये पहिला चिमणी दिन साजरा करण्यात आला. आज हा दिवस जगभरातील ५० हून अधिक देशांमध्ये साजरा होतो. चिमण्या आणि इतर लहान पक्ष्यांचे पर्यावरणातील महत्त्व अधोरेखित करणे हा यामागचा मुख्य उद्देश आहे.

हे देखील वाचा : Gokyo Lakes: हिमालयाचं गुपित! नेपाळमधील ‘हे’ सरोवर पृथीवरील स्वर्ग; एव्हरेस्टच्या सावलीत वसलेला जगातील सर्वात उंच ‘फिरोजी’ खजिना

चिऊताई का रुसली? चिमण्या कमी होण्याची ५ प्रमुख कारणे

आपल्या सभोवतालच्या बदलत्या परिस्थितीमुळे चिमण्यांचे अस्तित्व धोक्यात आले आहे. त्याची प्रमुख कारणे खालीलप्रमाणे आहेत: १. शहरीकरण आणि बदललेली घरं: पूर्वीची मातीची किंवा कौलारू घरं चिमण्यांना घरटी बांधण्यासाठी सुरक्षित जागा द्यायची. आताच्या काचेच्या आणि सिमेंटच्या फ्लॅट संस्कृतीत त्यांना जागाच उरली नाही. २. मोबाईल टॉवर रेडिएशन: मोबाईल टॉवर्समधून निघणाऱ्या इलेक्ट्रोमॅग्नेटिक लहरींचा चिमण्यांच्या प्रजनन क्षमतेवर आणि त्यांच्या दिशा शोधण्याच्या शक्तीवर घातक परिणाम होतो, असे अनेक अभ्यासातून समोर आले आहे. ३. खाद्याची कमतरता: वाढत्या कीटकनाशकांच्या वापरामुळे चिमण्यांच्या पिल्लांचे मुख्य अन्न असलेले छोटे कीटक नष्ट झाले आहेत. तसेच, शहरात धान्य साफ करण्याची पद्धत बंद झाल्याने त्यांना नैसर्गिक अन्न मिळेनासे झाले आहे. ४. विदेशी झाडांची लागवड: शहरांमध्ये आपण शोभेची परदेशी झाडे लावतो, ज्यावर पक्ष्यांना घरटी बांधता येत नाहीत किंवा ज्याची फळे-फुले त्यांना उपयुक्त नसतात. ५. वाढतं प्रदूषण: ध्वनी आणि वायू प्रदूषणामुळे हे नाजूक पक्षी शांत आणि सुरक्षित ठिकाणांच्या शोधात शहरांपासून दूर जात आहेत.

आपण चिमण्यांना कसं वाचवू शकतो? (संवर्धनाचे सोपे उपाय)

चिमणी वाचवणे ही केवळ शासनाची जबाबदारी नाही, तर ती प्रत्येक नागरिकाची नैतिक जबाबदारी आहे. आपण आपल्या स्तरावर खालील छोटे बदल करू शकतो:

• कृत्रिम घरटी लावा: बाजारात लाकडी किंवा पुठ्ठ्याची कृत्रिम घरटी मिळतात. ती तुमच्या बाल्कनीत किंवा खिडकीत अशा ठिकाणी लावा जिथे मांजरी पोहोचणार नाहीत.
• पाणी आणि अन्नाची सोय: उन्हाळ्यात पक्ष्यांसाठी पाण्याचे छोटे कुंड ठेवा. त्यांना बाजरी, तांदूळ किंवा पोळीचे छोटे तुकडे खायला द्या.
• देशी झाडे लावा: शक्य असेल तिथे कडुनिंब, पेरू, जास्वंद यांसारखी देशी झाडे लावा. या झाडांवर चिमण्यांना आश्रय मिळतो.
• रासायनिक कीटकनाशकांचा वापर टाळा: बागेत किंवा कुंडीत सेंद्रिय खतांचा वापर करा, जेणेकरून पक्ष्यांना नैसर्गिक कीटक खायला मिळतील.

हे देखील वाचा : ऊर्जा युद्धाचा उद्रेक! गॅस तुटवडा आणणार रडकुंडीला; इराणच्या ‘South Pars Gas Field’वर हल्ला म्हणजे स्फोटक परिस्थितीचा कळस

पर्यावरणाचे रक्षण आणि चिमणी

चिमणी हा केवळ एक पक्षी नाही, तर तो पर्यावरणाचा एक महत्त्वाचा दुवा आहे. चिमण्या अनेक हानिकारक कीटक खाऊन शेतीचे रक्षण करतात. जर चिमण्या नष्ट झाल्या, तर अन्नाची साखळी विस्कळीत होईल. म्हणूनच ‘चिऊताई’ वाचवणे म्हणजे प्रत्यक्ष निसर्गाला वाचवणे आहे.