Nobel Prize 2026: केमिस्ट्री नोबेल जाहीर; 100 वर्षांचे गूढ उकलणाऱ्या हेन्री कागन, केन्सो सोईंना सर्वोच्च पुरस्काराने केले सन्मानित

Nobel Prize 2026 : असममित सेंद्रिय संश्लेषणातील अरेखीय परिणाम आणि स्वयंप्रेरणा यांच्या शोधासाठी हेन्री बी. कागन आणि केन्सो सोई यांना रसायनशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.

• नोबेल पारितोषिकाची घोषणा
• १०० वर्षे जुन्या कोड्याचे निराकरण
• वैद्यकीय क्षेत्रातील क्रांती

विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या विश्वात मानवी बुद्धिमत्तेचा सर्वोच्च सन्मान मानल्या जाणाऱ्या २०२६ (Nobel Prize 2026) च्या नोबेल पारितोषिकांची घोषणा सुरू झाली आहे. या मालिकेमध्ये रसायनशास्त्र क्षेत्रातील कामगिरीचा बहुमान यंदा हेन्री बी. कागन (Henri B. Kagan) आणि केन्सो सोई (Kenso Soai) यांना प्रदान करण्यात आला आहे. रॉयल स्वीडिश अकॅडमी ऑफ सायन्सेसने (Royal Swedish Academy of Sciences) सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म एक्सवर (X) अधिकृत माहिती देत या दोन्ही महान शास्त्रज्ञांच्या नावाची घोषणा केली. सेंद्रिय संश्लेषणातील (Organic Synthesis) अनपेक्षित आणि क्रांतिकारी नियमांचा शोध लावून त्यांनी रसायनशास्त्राच्या जगताला एक नवी दिशा दिली आहे.

शास्त्रज्ञ हेन्री कागन आणि केन्सो सोई यांनी रसायनशास्त्राच्या अभ्यासातील गेल्या १०० वर्षांहून अधिक काळापासून अपूर्ण राहिलेले एक मोठे कोडे यशस्वीपणे सोडवले आहे. रासायनिक प्रक्रियांदरम्यान एकमेकांचे आरशातील प्रतिबिंब असणाऱ्या दोन वेगवेगळ्या रेणूंपैकी केवळ एकच आणि आवश्यक स्वरूप कसे तयार केले जाऊ शकते, हे त्यांनी आपल्या प्रयोगांमधून स्पष्ट केले. हा शोध केवळ कागदावरील सिद्धांतापुरता मर्यादित नसून, मानवी आरोग्य आणि औषध निर्मिती क्षेत्रासाठी अत्यंत वरदान ठरणार आहे.

हात आणि रेणूंचे आरशातील प्रतिबिंब: नोबेल समितीचे सोपे स्पष्टीकरण

सामान्य माणसाला हा गुंतागुंतीचा वैज्ञानिक शोध सहज समजावा यासाठी नोबेल समितीच्या सदस्यांनी एक अत्यंत सोपे आणि व्यवहार्य उदाहरण दिले. त्यांनी सांगितले की, आपले दोन्ही हात दिसायला अगदी एकसारखे वाटतात. परंतु, डाव्या हाताचा पंजा उजव्या हातावर किंवा उजव्या हाताचा पंजा डाव्या हातावर तंतोतंत बसू शकत नाही. ते एकमेकांचे आरशातील प्रतिबिंब (Mirror Images) असतात.

रसायनशास्त्रात अशा रेणूंना ‘कायरल’ (Chiral Molecules) म्हटले जाते. जेव्हा वैज्ञानिक प्रयोगशाळेत किंवा कारखान्यांमध्ये असे रेणू कृत्रिमरीत्या तयार करतात, तेव्हा निसर्गाच्या नियमानुसार दोन्ही रूपे (डावे आणि उजवे) समान प्रमाणात तयार होतात. या समस्येमुळे अनेकदा मुख्य प्रक्रियेत मोठा अडथळा निर्माण होत असे, कारण शास्त्रज्ञांना केवळ एकाच ठराविक रूपाची गरज असायची.

औषध निर्मिती आणि मानवी शरीरावर होणारा परिणाम

रेणूंच्या या आरशातील प्रतिमेचा विषय इतका महत्त्वाचा का आहे, याबद्दल अधिक सविस्तर माहिती देताना तज्ज्ञांनी सांगितले की, औषधाचे एक रूप शरीरातील आजारावर अत्यंत प्रभावीपणे काम करू शकते, तर त्याच रेणूचे आरशातील दुसरे रूप शरीरासाठी अत्यंत घातक किंवा दुष्परिणाम करणारे ठरू शकते. त्यामुळे औषध निर्मिती करताना घातक रूप वगळून केवळ फायदेशीर रेणूच तयार करणे हे रसायनशास्त्रज्ञांसमोरील सर्वात मोठे आव्हान होते.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Turkey: इतिहासाचा अविश्वसनीय पलटवार! 200 वर्षांपूर्वी तुर्की खलिफाने कापले होते सौदी राजाचे मुंडके अन् तेच राज्य कसे बनले ढाल?

ही केवळ मानवनिर्मित औषधांची समस्या नाही, तर आपल्या मानवी शरीराची रचनाही याच तत्त्वावर आधारित आहे. उदाहरणार्थ, आपल्या शरीरात अमिनो आम्लांची (Amino Acids) दोन आरशातील प्रतिमेसारखी रूपे असू शकतात. परंतु, आपले शरीर प्रथिने (Proteins) बनवण्यासाठी यापैकी केवळ एकाच विशिष्ट रूपाचा वापर करते. निसर्गाचे हे रहस्य समजून घेणे आणि प्रयोगशाळेत त्याची पुनरावृत्ती करणे विज्ञानासाठी अत्यंत आवश्यक होते.

हेन्री कागन आणि केन्सो सोई यांचे क्रांतिकारी योगदान

या समस्येवर मात करण्यासाठी १९८६ मध्ये हेन्री बी. कागन यांनी एक अभूतपूर्व मार्ग शोधून काढला. त्यांनी रासायनिक प्रक्रिया नियंत्रित करण्याची एक नवीन पद्धत विकसित केली, ज्याला ‘नॉन-लिनियर इफेक्ट्स’ (Non-linear Effects) म्हटले जाते. या पद्धतीमुळे शक्य असलेल्या दोन रूपांपैकी आपल्याला हवे असणारेच रूप मोठ्या प्रमाणात तयार करणे शक्य झाले. यामुळे औषधे, सुगंधी द्रव्ये, अन्नपदार्थांचे स्वाद आणि नवीन औद्योगिक पदार्थ बनवणाऱ्या शास्त्रज्ञांना मोठे यश मिळाले.

त्यानंतरच्या काळात जपानच्या केन्सो सोई यांनी या संशोधनाला एका नव्या उंचीवर नेले. त्यांनी ‘ऑटोकेटॅलिसिस’ (Autocatalysis) म्हणजेच स्वयंप्रेरणा सिद्धांतावर आधारित प्रक्रिया शोधली. या प्रक्रियेत तयार होणारा पहिला रेणू स्वतःच उत्प्रेरक (Catalyst) म्हणून काम करतो आणि स्वतःसारखेच अधिक आवश्यक रेणू वेगाने तयार करण्यास मदत करतो. या दोन्ही शोधांनी सेंद्रिय संश्लेषणाची संपूर्ण व्याख्याच बदलून टाकली आहे.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : PM Modi: ‘मोदी म्हणजे विष्णूचा अवतार…’, भूतानच्या पंतप्रधानांचे आश्चर्यकारक विधान; भारताचा गौरव करून दिले मोठ्या भावाचे स्थान

नोबेल पुरस्कार सोहळा आणि इतर क्षेत्रांतील घोषणा

या वर्षीच्या नोबेल पारितोषिक विजेत्यांना आगामी डिसेंबर महिन्यात स्वीडनची राजधानी स्टॉकहोम येथे एका भव्य सोहळ्यात सन्मानित करण्यात येणार आहे. विजेत्यांना नोबेल पदक, अधिकृत डिप्लोमा आणि अंदाजे ११५ दशलक्ष रुपयांची (११ दशलक्ष स्वीडिश क्रोनर) भरघोस पारितोषिक रक्कम प्रदान केली जाईल.

उल्लेखनीय आहे की ६ ऑक्टोबरपासून २०२६ च्या नोबेल पारितोषिकांची मालिका सुरू झाली आहे. याआधी मंगळवारी भौतिकशास्त्रातील (Physics) नोबेल पारितोषिक बेल्जियन शास्त्रज्ञ फ्रान्सिस हाल्झेन (Francis Halzen) यांना अंतराळातून पृथ्वीकडे प्रवास करणाऱ्या अत्यंत शक्तिशाली न्यूट्रिनोंच्या (Neutrinos) अभ्यासासाठी जाहीर झाले आहे. कागन आणि सोई यांच्या या यशामुळे जगभरातील वैज्ञानिक समुदायातून त्यांच्यावर अभिनंदनाचा वर्षाव होत आहे.