रेल्वे क्षेत्रात क्रांती! जगातील पहिली ‘Hydrogen Narrow-Gauge Train’ झाली सुरू; धूर नाही, प्रदूषण नाही, फक्त पाण्याची वाफ

Hydrogen Train : देशाच्या रेल्वे वाहतूक क्षेत्रात एक मोठा बदल होणार आहे. स्टॅडलर आणि एआरएसटी यांनी संयुक्तपणे जगातील पहिल्या नॅरो-गेज हायड्रोजन ट्रेनचे अनावरण केले आहे. याबाबत वाचा सविस्तर अपडेट.

• जगातील पहिली नॅरो-गेज हायड्रोजन ट्रेन
• शून्य कार्बन उत्सर्जन आणि पर्यावरण पूरक
• दुर्गम आणि डोंगराळ मार्गांसाठी वरदान

World first hydrogen narrow gauge train 2026 : जागतिक रेल्वे वाहतूक क्षेत्रात आणि पर्यावरण रक्षणाच्या दिशेने एक अत्यंत ऐतिहासिक आणि क्रांतिकारी पाऊल उचलले गेले आहे. आघाडीची रेल्वे उत्पादक कंपनी ‘स्टॅडलर’ (Stadler) आणि ‘एआरएसटी’ (ARST) यांनी संयुक्तपणे जगातील पहिल्या ‘नॅरो-गेज हायड्रोजन ट्रेन’चे (Narrow-Gauge Hydrogen Train) अधिकृत अनावरण केले आहे. ही आधुनिक आणि देखणी ट्रेन २०२८ पासून इटलीच्या सार्डिनिया (Sardinia) प्रदेशातील प्रवाशांच्या सेवेत प्रत्यक्ष धावताना दिसेल. या ट्रेनचे सर्वात मोठे आणि महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे ही ट्रेन डिझेलऐवजी संपूर्णपणे हायड्रोजन इंधनावर धावणार आहे. विशेष म्हणजे, प्रवास करताना या ट्रेनमधून प्रदूषित धूर नव्हे, तर फक्त आणि फक्त शुद्ध पाण्याची वाफ बाहेर पडणार आहे. यामुळे भविष्यातील हरित आणि शाश्वत वाहतुकीचे एक नवे मॉडेल जगासमोर आले आहे.

इटलीचा सार्डिनिया हा प्रदेश अत्यंत निसर्गरम्य असला, तरी तिथला भूप्रदेश प्रचंड डोंगराळ, खडकाळ आणि नागमोडी वळणांचा आहे. अशा कठीण भौगोलिक रचनेमुळे या भागात विजेच्या ओव्हरहेड लाईन्स (Overhead Power Lines) टाकणे आणि पारंपारिक इलेक्ट्रिक रेल्वे चालवणे अत्यंत कठीण आणि खर्चिक काम होते. या समस्येवर मात करण्यासाठी ही ट्रेन विशेषतः नॅरो-गेज रेल्वेमार्गांसाठी (अरुंद रुळांसाठी) डिझाइन करण्यात आली आहे. प्राथमिक टप्प्यात ही ट्रेन अल्घेरो विमानतळ ते मामुंतानास, सासारी ते अल्घेरो आणि सासारी ते सोर्सो या महत्त्वाच्या मार्गांवर धावेल. नॅरो-गेज रेल्वेमार्गांसाठी हायड्रोजन ट्रेन यशस्वीरित्या विकसित करणारी जगातील एकमेव कंपनी असल्याचा अधिकृत दावा स्टॅडलरने केला आहे.

हे देखील वाचा : EV Policy 2026: देशातील ‘या’ सरकारचा मोठा निर्णय! ‘नवीन ईव्ही धोरणा’ला मंजुरी; वाहन खरेदीवर मिळणार १००% रस्ते करात सूट, अन्…

दरवर्षी २,१०० टनांपेक्षा जास्त कार्बन उत्सर्जन कमी होणार

पर्यावरणाचा विचार केला तर ही हायड्रोजन ट्रेन खऱ्या अर्थाने गेमचेंजर ठरणार आहे. सार्डिनिया प्रदेशात अशा एकूण दहा नवीन हायड्रोजन ट्रेन्स टप्प्याटप्प्याने सुरू केल्या जाणार आहेत. रेल्वे कंपनीने दिलेल्या आकडेवारीनुसार, या १० हायड्रोजन ट्रेन्स रुळावर आल्यानंतर दरवर्षी तब्बल २,१०० टनांपेक्षा जास्त कार्बन डायऑक्साइड (CO₂) वायूचे उत्सर्जन कमी होईल. हे प्रमाण किती मोठे आहे, याचा अंदाज यावरून लावला जाऊ शकतो की, एका सामान्य कारने संपूर्ण पृथ्वीभोवती तब्बल ४५० वेळा प्रवास केल्यानंतर जेवढे प्रदूषण होते, तेवढे प्रदूषण या ट्रेन्समुळे दरवर्षी रोखले जाईल. जागतिक तापमानवाढ (Global Warming) रोखण्यासाठी हे तंत्रज्ञान मैलाचा दगड ठरेल यात शंका नाही.

या ट्रेनच्या इंजिनची तांत्रिक बाजू समजून घेतली तर तिची ‘फ्युएल सेल-आधारित प्रणोदन प्रणाली’ (Fuel Cell-Based Propulsion System) थक्क करणारी आहे. या ट्रेनच्या मधोमध खास हायड्रोजन टँक आणि फ्युएल सेल्स बसवण्यात आले आहेत. हे फ्युएल सेल्स हायड्रोजनचे थेट विजेमध्ये रूपांतर करतात. निर्माण झालेली ही वीज ट्रेनमधील ट्रॅक्शन बॅटऱ्या जलद गतीने चार्ज करते, ज्यामुळे वीज नसलेल्या किंवा नॉन-इलेक्ट्रिफाईड मार्गांवरही ट्रेन कोणत्याही अडथळ्याशिवाय अत्यंत वेगाने धावू शकते. सर्वात महत्त्वाची आणि कौतुकास्पद बाब म्हणजे, या ट्रेनसाठी लागणारा हायड्रोजन इंधन १०० टक्के सौर ऊर्जेचा (Solar Energy) वापर करून तयार केला जाईल. म्हणजेच, इंधन निर्मितीच्या प्रक्रियेपासून ते ट्रेन रुळावर धावेपर्यंतची संपूर्ण प्रणाली ही पूर्णपणे शून्य-उत्सर्जन (Zero-Emission) असणार आहे.

हे देखील वाचा : HSRP Number Plate : वाहनधारकांसाठी महत्त्वाची सूचना! HSRP नंबर प्लेटची मुदत आज संपणार; १ जुलैपासून कारवाई, अनेक RTO सेवा होणार बंद

प्रवाशांना मिळणार विमानासारखा आरामदायक अनुभव

तांत्रिकदृष्ट्या प्रगत असण्यासोबतच ही ट्रेन प्रवाशांच्या सुखावह प्रवासासाठी अत्यंत विचारपूर्वक तयार करण्यात आली आहे. अरुंद नॅरो-गेज रुळांवर ट्रेनचे संतुलन उत्तम राहावे, यासाठी या ट्रेनची संपूर्ण रचना अत्यंत हलक्या वजनाच्या (Lightweight Materials) प्रगत साहित्यापासून करण्यात आली आहे. प्रवाशांना निसर्गाचा मनसोक्त आनंद घेता यावा यासाठी ट्रेनला मोठ्या पॅनोरामिक खिडक्या (Panoramic Windows) देण्यात आल्या आहेत. याशिवाय संपूर्ण ट्रेन वातानुकूलित (Air Conditioned) असून, ज्येष्ठ नागरिक आणि दिव्यांगांसाठी उपयुक्त असे लो-फ्लोअर डिझाइन (Low-Floor Design) यात समाविष्ट केले आहे.

पारंपारिक डिझेल ट्रेन्सच्या तुलनेत या हायड्रोजन ट्रेनमध्ये आवाज आणि कंपन (Vibration) नगण्य असेल. ट्रेनमध्ये विशेष सायलेन्स आणि अँटी-व्हायब्रेशन तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आल्यामुळे प्रवाशांना कमालीचा शांत आणि विमानासारखा आरामदायक प्रवासाचा अनुभव मिळेल. येत्या काही वर्षांत, जेव्हा जगभरातील अनेक देश डिझेल इंधनाला पर्याय शोधत असतील, तेव्हा हे अत्याधुनिक हायड्रोजन तंत्रज्ञान भारतासह संपूर्ण जगासाठी एक आदर्श ‘ग्रीन रेल्वे मॉडेल’ (Green Railway Model) म्हणून समोर येईल.