पुण्यातील ‘या’ ठिकाणांशी जोडल्या आहेत Mahatma Gandhi यांच्या आठवणी; गांधी जयंतीनिमित्त जाणून घ्या इतिहास

Mahatma Gandhi: गांधी जयंतीनिमित्त त्यामुळे पुण्याकडे केवळ ‘गांधींच्या आठवणींचे शहर’ म्हणून नव्हे, तर इतिहासाच्या जिवंत खुणा जपणारे शहर म्हणून पाहता येते.

• महात्मा गांधी यांच्या जीवनप्रवासात पुण्याला विशेष स्थान
  
• १९२२ मध्ये गांधीजींना येरवडा कारागृहात हलविण्यात आले होते
  
• पर्णकुटी हेही गांधीजींच्या पुण्यातील वास्तव्याचे महत्त्वाचे ठिकाण

पुणे/गायत्री पवळे: महात्मा गांधी यांच्या जीवनप्रवासात पुण्याला विशेष स्थान आहे. स्वातंत्र्यलढा, सामाजिक सुधारणांचा आग्रह, उपवास, कारावास आणि अस्पृश्यता निर्मूलनाच्या कार्याशी पुण्यातील अनेक ठिकाणांचा संबंध जोडला जातो. त्यामुळे गांधी जयंतीच्या निमित्ताने पुण्यातील या ऐतिहासिक पाऊलखुणांकडे पुन्हा पाहणे महत्त्वाचे ठरते.

गांधीजींच्या पुण्याशी असलेल्या संबंधांमध्ये येरवडा कारागृहाचा विशेष उल्लेख करावा लागतो. १९२२ मध्ये राजद्रोहाच्या खटल्यात शिक्षा झाल्यानंतर गांधीजींना येरवडा कारागृहात हलविण्यात आले. १९३० मध्ये दांडी मार्चनंतरही त्यांना येरवडा कारागृहात पाठविण्यात आले होते. सप्टेंबर १९३२ मध्ये त्यांनी येरवडा कारागृहातच जातीय निवाड्याच्या निषेधार्थ उपवास केला.

Manoj Bajpayee: महात्मा गांधींच्या आयुष्यातील ते २१ दिवस! मनोज बाजपेयींच्या नव्या भूमिकेने वाढवली सिनेमाची उत्सुकता

येरवड्याजवळील पर्णकुटी हेही गांधीजींच्या पुण्यातील वास्तव्याचे महत्त्वाचे ठिकाण आहे. गांधी हेरिटेज पोर्टलनुसार गांधीजी १९३३ ते १९४४ या काळात पर्णकुटीत अनेकदा राहिले. ८ ते २८ मे १९३३ या काळात त्यांनी येथे २१ दिवसांचा आत्मशुद्धीचा उपवास केला. १९३४ मध्ये पुणे येथे त्यांच्या सत्काराच्या कार्यक्रमाला जात असताना त्यांच्या मोटारीवर बॉम्ब फेकण्याची घटना घडली; मात्र गांधीजी दुसऱ्या मोटारीतून प्रवास करत असल्याने ते या हल्ल्यात बचावले.

पुण्याच्या इतिहासातील सर्वाधिक भावनिक अध्याय मात्र आगा खान पॅलेसशी जोडला जातो. ‘भारत छोडो’ आंदोलनानंतर ९ ऑगस्ट १९४२ पासून गांधीजी, कस्तुरबा गांधी आणि त्यांचे सहकारी येथे नजरकैदेत होते. या काळात महादेव देसाई यांचे १५ ऑगस्ट १९४२ रोजी आणि कस्तुरबा गांधी यांचे २२ फेब्रुवारी १९४४ रोजी निधन झाले. दोघांवरही आगा खान पॅलेसच्या परिसरात अंत्यसंस्कार करण्यात आले. याच ठिकाणी गांधीजींनी १९४३ मध्ये २१ दिवसांचा उपवास केला. ६ मे १९४४ रोजी त्यांची सुटका झाली.

या वास्तूंच्या माध्यमातून पुणे केवळ गांधीजींच्या राजकीय संघर्षाचा साक्षीदार राहिले नाही, तर सत्याग्रह, अहिंसा, स्वावलंबन आणि सामाजिक समतेच्या विचारांचाही साक्षीदार ठरले. आज आगा खान पॅलेस हे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याशी संबंधित वारसास्थळ म्हणून जतन केले जात आहे. १९६९ मध्ये आगा खान यांनी ही वास्तू भारताच्या जनतेला अर्पण केली.

History of Hunger Strikes: भारतातील उपोषणाचा इतिहास: भगतसिंगांपासून सोनम वांगचूकपर्यंत देशातील ऐतिहासिक आंदोलने

गांधी जयंतीनिमित्त त्यामुळे पुण्याकडे केवळ ‘गांधींच्या आठवणींचे शहर’ म्हणून नव्हे, तर इतिहासाच्या जिवंत खुणा जपणारे शहर म्हणून पाहता येते. येरवडा, पर्णकुटी आणि आगा खान पॅलेस ही तीन ठिकाणे गांधीजींच्या जीवनातील कारावास, सामाजिक चिंतन आणि स्वातंत्र्यलढ्याचा निर्णायक संघर्ष असे वेगवेगळे टप्पे सांगतात.