फोटो सौजन्य- istock
हिंदू धर्मातील प्रत्येक सण-उत्सवामागे केवळ धार्मिक विधी नसून जीवनाकडे पाहण्याची एक व्यापक दृष्टी आहे. भाद्रपद पौर्णिमेनंतर सुरू होणारा पितृपक्ष हा आपल्या पूर्वजांचे स्मरण, त्यांच्या ऋणाची जाणीव आणि कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा काळ मानला जातो. पितरांना तर्पण, श्राद्ध आणि श्रद्धांजली अर्पण करून पितृपक्षाची सांगता होते आणि त्यानंतर आश्विन शुक्ल प्रतिपदेपासून शारदीय नवरात्रोत्सवाला सुरुवात होते.
२०२६ मध्ये पितृपक्षाची सांगता १० ऑक्टोबर रोजी होत असून, त्यानंतर रविवार ११ ऑक्टोबर रोजी घटस्थापनेने शारदीय नवरात्राची सुरुवात होत आहे. त्यामुळे पितृपक्ष संपताच नवरात्र का सुरू होते, यामागील धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरा समजून घेणे महत्त्वाचे ठरते.
हिंदू संस्कृतीत मनुष्य आपल्या जन्मापासून अनेक ऋणांशी जोडलेला आहे. त्यात पितृऋणाला विशेष महत्त्व दिले जाते. आपल्याला जीवन, संस्कार, परंपरा, कुटुंब आणि संस्कृती देणाऱ्या पूर्वजांचे स्मरण करणे ही आपली नैतिक जबाबदारी मानली जाते.
पितृपक्षात आपल्या ज्ञात-अज्ञात पूर्वजांचे स्मरण करून त्यांच्या नावाने श्राद्ध, तर्पण, पिंडदान, अन्नदान आदी विधी केले जातात. या काळात भौतिक सुखापेक्षा स्मरण, संयम, श्रद्धा आणि कृतज्ञता यांना महत्त्व दिले जाते. म्हणूनच पितृपक्ष हा केवळ दुःखाचा किंवा शोकाचा काळ नसून ‘आपण कुठून आलो?’ याची जाणीव करून देणारा काळ आहे.
पितृपक्षानंतर आश्विन शुक्ल प्रतिपदा येते. ही तिथी शारदीय नवरात्राची सुरुवात मानली जाते. एका बाजूला पितृपक्षातून आपण आपल्या पूर्वजांचे स्मरण करतो, तर दुसऱ्या बाजूला नवरात्रातून आदिशक्तीचे आवाहन करून नवचैतन्याचा स्वीकार करतो.
पूर्वजांचे स्मरण करून त्यांच्या आशीर्वादाची भावना मनात ठेवत पुढील जीवनप्रवासासाठी शक्ती आणि सकारात्मकतेचे आवाहन करण्याची ही परंपरा आहे.
नवरात्र म्हणजे आदिशक्तीची उपासना. देवीच्या विविध रूपांची या काळात पूजा केली जाते. दुर्गा, महालक्ष्मी, महासरस्वती, काली आदी शक्तिरूपांमधून स्त्रीशक्तीचे आणि दैवी सामर्थ्याचे दर्शन घडते.
नऊ दिवसांच्या उपासनेत उपवास, जप, ध्यान, देवीची आराधना, सप्तशती पठण, भजन-कीर्तन आणि विविध धार्मिक अनुष्ठाने केली जातात. महाराष्ट्रात अनेक ठिकाणी घटस्थापना करून देवीसमोर अखंड नंदादीप प्रज्वलित केला जातो. घटस्थापना ही नवरात्राची केवळ सुरुवात नसून घरात आणि मनात दैवी शक्तीचे स्वागत करण्याचे प्रतीक आहे.
शारदीय नवरात्राचा काळ हा पावसाळा संपून शरद ऋतू सुरू होण्याचा काळ असतो. निसर्गातही या काळात बदल जाणवतो. त्यामुळे भारतीय परंपरेत हा काळ शरीर, मन आणि वातावरणाच्या शुद्धीकरणासाठी साधना, उपवास आणि सात्त्विक आहाराशी जोडला गेला आहे.
नवरात्रातील उपवास आणि संयम यांचा संबंध केवळ धार्मिक श्रद्धेशी नसून आहार-विहारातील शिस्त आणि आत्मसंयमाशीही जोडला जातो. उत्सवाच्या माध्यमातून मन प्रसन्न ठेवणे आणि शरीर-मनाला नव्या ऋतूसाठी तयार करणे, हा त्यामागील व्यापक दृष्टिकोन आहे.
पितृपक्षात आपण मागे वळून पाहतो. आपल्या पूर्वजांचे स्मरण करतो. त्यांनी दिलेल्या संस्कारांची आठवण करतो. त्यांच्या जीवनातून मिळालेली मूल्ये पुढे नेण्याचा संकल्प करतो. नवरात्रोत्सवामध्ये शक्ती, विजय, ज्ञान आणि सद्गुणांची उपासना केली जाते. म्हणूनच पितृपक्षानंतर नवरात्र येणे ही केवळ दिनदर्शिकेतील तिथींची क्रमवारी नसून भारतीय संस्कृतीतील जीवनदृष्टीचे प्रतीक म्हणूनही पाहता येते.
२०२६ मध्ये पितृपक्षाची सांगता १० ऑक्टोबर रोजी झाल्यानंतर दुसऱ्याच दिवशी म्हणजेच रविवार ११ ऑक्टोबर रोजी आश्विन शुक्ल प्रतिपदेला घटस्थापनेने शारदीय नवरात्रोत्सवाला प्रारंभ होत आहे.
घटस्थापना : ११ ऑक्टोबर २०२६, रविवार
महानवमी : १९ ऑक्टोबर २०२६
विजयादशमी : २० ऑक्टोबर २०२६, मंगळवार
नवरात्रातील प्रत्येक दिवस देवीच्या आराधनेत, जप-ध्यानात आणि सात्त्विक आचरणात घालवण्याची परंपरा आहे. नवमीला नवरात्राची सांगता होत असून, त्यानंतर विजयादशमी म्हणजेच दसरा साजरा केला जातो.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
.png "Videos"){kind=small}
