Sankashti Chaturthi Special: उपवास म्हणजे नेमके काय? उपवासाची परंपरा, इतिहास, शास्त्रीय महत्त्व आणि खरा अर्थ

आज रविवार, 2 ऑगस्ट रोजी संकष्टी चतुर्थी आहे. सर्व भक्त या दिवशी पूर्ण दिवस उपवास करतात. उपवास म्हणजे केवळ अन्नाचा त्याग नव्हे, तर मन, शरीर आणि आत्म्याची शुद्धी करण्याचा आध्यात्मिक मार्ग मानला जातो. पण तुम्हाला माहिती आहे का उपवास म्हणजे नेमक काय, उपवासाची परंपरा आणि इतिहास याबद्दल सविस्तर जाणून घेऊया

• उपवास म्हणजे नेमकं काय
• उपवासाची परंपरा, इतिहास, शास्त्रीय महत्त्व
• उपवासाचा अर्थ काय आहे

 

भारतीय संस्कृतीत उपवासाला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. एकादशी, महाशिवरात्री, नवरात्र, संकष्टी चतुर्थी, सोमवार, गुरुवार किंवा इतर अनेक व्रतांच्या दिवशी लाखो भाविक उपवास करतात. परंतु आजच्या काळात उपवास म्हणजे फक्त अन्न न खाणे किंवा दिवसभर फराळाचे पदार्थ खाणे, अशी समजूत अनेकांची झाली आहे. प्रत्यक्षात उपवास हा केवळ आहाराशी संबंधित नसून तो मन, शरीर आणि आत्म्याच्या शुद्धीचा एक आध्यात्मिक संस्कार आहे. वैदिक परंपरेत उपवासाचा अर्थ आत्मसंयम, ईश्वरचिंतन आणि इंद्रियनिग्रह असा सांगितला आहे.

उपवासाचा खरा अर्थ

‘उपवास’ हा शब्द संस्कृतमधील दोन शब्दांपासून तयार झाला आहे. ‘उप’ म्हणजे जवळ आणि ‘वास’ म्हणजे राहणे किंवा निवास करणे. त्यामुळे उपवास म्हणजे परमेश्वराच्या, सत्याच्या, सद्गुणांच्या किंवा स्वतःच्या आत्मस्वरूपाच्या जवळ राहणे असा त्याचा मूळ अर्थ होतो. याचा अर्थ केवळ पोट रिकामे ठेवणे असा नाही. उलट मनातील काम, क्रोध, लोभ, मोह, मत्सर आणि अहंकार यांसारख्या विकारांपासून दूर राहून ईश्वराच्या स्मरणात दिवस घालवणे, हाच खरा उपवास मानला जातो.

उपवासाची प्राचीन परंपरा

उपवासाची परंपरा अत्यंत प्राचीन असून तिची मुळे वैदिक काळात आढळतात. त्या काळात यज्ञ, तपश्चर्या आणि धार्मिक विधी करण्यापूर्वी शरीर व मन शुद्ध राहावे म्हणून उपवास केला जात असे. ऋषी-मुनी ध्यान, जप आणि आत्मचिंतनासाठी अनेक दिवस अल्पाहार किंवा उपवास करीत असत. काळाच्या ओघात उपवास हा भारतीय जीवनपद्धतीचा एक महत्त्वाचा भाग बनला. विविध तिथी, वार आणि सणांशी संबंधित व्रतांमध्ये उपवासाचा समावेश झाला. त्यामुळे हा केवळ धार्मिक विधी न राहता एक सामाजिक आणि सांस्कृतिक परंपरा बनली.

प्राचीन समाजातील उपवासाचे महत्त्व

पूर्वीचे जीवन अत्यंत श्रमप्रधान होते. सततच्या कामातून शरीर आणि मनाला विश्रांती मिळावी, पचनसंस्थेला आराम मिळावा आणि माणसाने काही काळ सांसारिक व्यवहारांपासून दूर राहून आत्मपरीक्षण करावे, या उद्देशाने ऋषींनी उपवासाची संकल्पना समाजात रुजवली. काही अभ्यासकांच्या मते, प्राचीन काळात दुष्काळ किंवा अन्नटंचाईमुळे माणसाला काही वेळा उपाशी राहावे लागत असे. पुढे या नैसर्गिक अनुभवाला धार्मिक आणि नैतिक मूल्यांची जोड मिळाली आणि त्याचे व्रत-उपवासात रूपांतर झाले.

Sankshthi chturthi: संकष्टी चतुर्थीला गणपतीला पंचामृताने अभिषेक करा; अन्नदान आणि लाडू दानाचे जाणून घ्या महत्त्व

वैदिक आणि धर्मग्रंथांतील उपवास

भारतीय धर्मग्रंथांमध्ये उपवासाचे महत्त्व अनेक ठिकाणी स्पष्ट केले आहे.

शतपथ ब्राह्मण

या वैदिक ग्रंथात उपवास हा यज्ञपूर्व शुद्धीचा भाग मानला आहे. शरीर, मन आणि वाणी शुद्ध ठेवून ईश्वरभक्ती करणे, हा त्यामागील मुख्य उद्देश सांगितला आहे.

गौतमधर्मसूत्र

गौतमधर्मसूत्रामध्ये उपवासाला प्रायश्चित्ताचे एक प्रभावी साधन मानले आहे. चुकीच्या कर्मांमुळे निर्माण झालेल्या मानसिक अशुद्धीपासून मुक्त होण्यासाठी संयमपूर्वक उपवास करण्याचा उल्लेख आढळतो.

वराहोपनिषद

वराहोपनिषदात उपवासाचा अत्यंत सुंदर अर्थ सांगितला आहे. त्यानुसार जीवात्मा आणि परमात्मा यांचे सान्निध्य प्राप्त करणे म्हणजे उपवास होय; केवळ शरीराला उपाशी ठेवणे नव्हे. त्यामुळे उपवासाचा भर आध्यात्मिक उन्नतीवर आहे.

चतुर्वर्ग चिंतामणी

यादवकालीन विद्वान हेमाद्री यांनी रचलेल्या चतुर्वर्ग चिंतामणी या ग्रंथात विविध व्रते, त्यांचे नियम, उपवासाचे प्रकार आणि धार्मिक महत्त्व यांचे सविस्तर विवेचन केले आहे. महाराष्ट्रातील अनेक व्रतपरंपरांवर या ग्रंथाचा मोठा प्रभाव दिसून येतो.

उपवासाचा आध्यात्मिक उद्देश

उपवासाचे मुख्य ध्येय मनावर आणि इंद्रियांवर नियंत्रण मिळवणे हे आहे. अन्नाचा त्याग हा त्यातील एक छोटा भाग आहे. त्याचबरोबर वाईट विचारांचा त्याग, असत्य बोलणे टाळणे, क्रोधावर नियंत्रण ठेवणे, दया, क्षमा, सत्य आणि संयम यांचे पालन करणे आवश्यक मानले जाते. म्हणूनच अनेक संतांनी सांगितले आहे की, मन शुद्ध नसेल तर उपवास अपूर्ण राहतो.

उपवास म्हणजे केवळ फराळ नव्हे

आजकाल अनेक जण उपवासाच्या दिवशी साबुदाणा खिचडी, वडा, चिप्स, शेंगदाणे, बटाट्याचे पदार्थ, मिठाई किंवा विविध फराळाचे पदार्थ मोठ्या प्रमाणात खातात. त्यामुळे उपवासाचा मूळ उद्देश मागे पडतो.

खरा उपवास म्हणजे

अन्नावर संयम ठेवणे. मन शांत ठेवणे, ईश्वरनाम, जप, ध्यान आणि स्वाध्याय करणे, राग, मत्सर आणि नकारात्मक विचार टाळणे. शक्य असल्यास दानधर्म आणि सेवाभाव जोपासणे.

आरोग्याच्या दृष्टीने उपवास

आयुर्वेदात योग्य पद्धतीने केलेल्या उपवासाचे अनेक फायदे सांगितले आहेत. अधूनमधून पचनसंस्थेला विश्रांती मिळाल्याने पचनक्रिया सुधारण्यास मदत होते. शरीरातील विषारी घटक बाहेर टाकण्याच्या प्रक्रियेला चालना मिळते, असे आयुर्वेदाचे मत आहे. आधुनिक संशोधनातही मर्यादित कालावधीचा उपवास किंवा नियंत्रित आहारामुळे चयापचय सुधारण्यास, इन्सुलिन संवेदनशीलता वाढण्यास आणि शरीरातील दाह कमी होण्यास काही प्रमाणात मदत होऊ शकते, असे निष्कर्ष आढळतात. मात्र मधुमेह, गर्भधारणा, दीर्घकालीन आजार किंवा औषधे सुरू असलेल्या व्यक्तींनी वैद्यकीय सल्ल्याशिवाय कठोर उपवास करू नये.

Sankashti Chaturthi: ऑगस्टमध्ये संकष्टी चतुर्थी कधी आहे, जाणून घ्या मुहूर्त, महत्त्व आणि चंद्रोदयाची वेळ

संतांचा उपवासाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन

भारतीय संतांनी उपवासाला बाह्य कर्मापेक्षा अंतःकरणाच्या शुद्धीचे साधन मानले आहे. संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम, समर्थ रामदास आणि इतर संतांनी भक्ती, नामस्मरण, दया आणि सदाचार यांनाच सर्वश्रेष्ठ उपवासाचे स्वरूप मानले आहे. त्यांच्या मते, मनात द्वेष ठेवून केलेला उपवास निरर्थक आहे; तर प्रेम, करुणा आणि ईश्वरभक्तीने जगणारा प्रत्येक दिवस हा उपवासासमान पवित्र ठरतो.

उपवास ही भारतीय संस्कृतीने दिलेली एक महान आध्यात्मिक परंपरा आहे. त्याचा खरा अर्थ अन्नत्याग नसून आत्मशुद्धी, संयम, ईश्वरभक्ती आणि सद्गुणांच्या जवळ राहणे हा आहे. वैदिक ग्रंथांपासून उपनिषदांपर्यंत आणि धर्मशास्त्रांपासून संतपरंपरेपर्यंत सर्वत्र उपवासाला अंतर्मुख होण्याचे आणि आत्मोन्नतीचे साधन मानले गेले आहे.

आजच्या धकाधकीच्या जीवनात उपवासाचा मूळ संदेश अधिक महत्त्वाचा ठरतो—शरीराला मर्यादा, मनाला शांतता आणि आत्म्याला परमेश्वराच्या अधिक जवळ नेणे. म्हणूनच खरा उपवास हा केवळ पोटाचा नसून विचारांचा, वर्तनाचा आणि संपूर्ण जीवनशैलीचा संस्कार आहे.

(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)