Atma Parmatma: ही सृष्टी नक्की कोणाच्या तालावर? आत्मा आणि परमात्मा फरक काय

सामान्य माणसे देवाला स्वतःपासून वेगळे मानतात, परंतु आत्मा आणि परमात्मा या वेगळ्या गोष्टी नसून एकाच सर्वोच्च अस्तित्वाची दोन नावे आहेत. नक्की या दोघांमधील सूक्ष्म फरक काय आहे?

• त्या ब्रह्माला नाव देता येत नाही, किंवा पुराव्याने सिद्धही करता येत नाही. त्याचे ज्ञान केवळ ध्यानावस्थेत सूक्ष्म बुद्धीद्वारे आत्मानुभवातूनच प्राप्त होते

• फरक एवढाच आहे की ‘परमात्मा’ हे आत्म्याचे अंतिम स्वरूप आहे. ‘परम’ म्हणजे परिपूर्ण किंवा विशाल

• ईश्वर हे आत्म्याचे अंतिम स्वरूप आहे. ब्रह्मज्ञानाने मुक्ती प्राप्त होते. संपूर्ण विश्व एकाच ऊर्जेद्वारे चालते

हिंदू धर्मातील मान्यतेनुसार, आपण आत्मा आणि परमात्मा यांना पाण्याचा थेंब आणि अथांग सागर म्हणून समजू शकतो. आत्मा हा परमतत्त्वाचा एक थेंब आहे, आणि परमात्मा हा त्याच परमतत्त्वाचा अथांग, खळखळणारा सागर आहे. आत्मा, परमात्मा आणि शरीर यांच्यातील संबंध स्पष्ट करण्यासाठी धर्मग्रंथांमध्ये असंख्य उदाहरणे दिली आहेत. मानवी शरीर एका भांड्यासारखे आहे; ज्याप्रमाणे विशाल सागर भांड्यात सामावलेला असतो, त्याचप्रमाणे आत्मा त्याच्या आत वास करतो. अनेकांना यातील सूक्ष्म फरक कळत नाही. तर काही जण या गोष्टीचा विचारही करत नाही. पण ज्यांना अध्यात्माबाबत आस आहे. त्यांच्यासाठी हा प्रश्न महत्त्वाचा ठरतो आणि याचं उत्तरही. 

महर्षी अत्रि आणि सूर्यग्रहणाची कथा; जाणून घ्या वैदिक परंपरेतील खगोलशास्त्राचा इतिहास

नक्की यातील फरक काय?

जेव्हा आपण एक भांडे घेऊन ते समुद्राच्या पाण्याने भरतो, तेव्हा आपण भांड्यातील पाण्याला आत्मा आणि बाहेरील विशाल सागराला परमात्मा म्हणतो. आत्मा, जो परमात्म्याचा एक अंश आहे, तो शरीरात वास करतो, जसे अथांग सागराचे काही थेंब भांड्यात सामावलेले असतात. हे दृष्टांत समजून घेण्यासाठी, कबीरदास नक्की काय म्हणतात ते आधी जाणून घेऊया. 

पाण्यात एक भांडे आहे, आणि भांड्यात पाणी आहे, आणि पाणी आत आणि बाहेर आहे

भांडे फुटले, आणि पाणी पाण्यात सामावलेले आहे, असे ज्ञानी लोक म्हणतात

जर आपण आपल्या शरीराला एक भांडे मानले, तर आपली इंद्रिये, मन आणि अहंकार या त्याच्या जाड भिंती आहेत. ज्या क्षणी कोणत्याही कारणाने भांड्याच्या भिंती फुटतात, त्या क्षणी मानवाचा आत्मा परम तत्त्वामध्ये विलीन होतो. जगातील प्रत्येक गोष्ट, मग ती सूक्ष्म असो वा स्थूल, ईश्वरच आहे. ईश्वराच्या ऊर्जेशिवाय विश्वाचे कार्य अशक्य आहे; संपूर्ण विश्व एकाच ऊर्जेद्वारे चालवले जात आहे.

Cow in Hinduism: गायीला अनघा ‘ही’ उपमा का मिळाली? जाणून घ्या धार्मिक महत्त्व आणि गोमातेचे पावित्र्य

कबीरदासांचे म्हणणे 

कबीरदास आत्मज्ञानाबद्दल असेही म्हणतात की, आत्मज्ञानाशिवाय सर्व काही निःशब्द आहे, मग ती मथुरा असो वा काशी. आत्मा आणि ईश्वर ही दोन नव्हे, तर एकाच परम तत्त्वाची दोन नावे आहेत. जेव्हा महाप्रलय येतो, तेव्हा संपूर्ण जग नष्ट होते, परंतु जे मागे राहते, ते त्याचे खरे स्वरूप कधीही नष्ट होत नाही. ज्यातून सर्व जीव उत्पन्न होतात, ज्यात सर्व स्थित आहेत आणि ज्यात सर्व विलीन होतात, त्या ईश्वराच्या खऱ्या स्वरूपाला मी पुन्हा पुन्हा नमन करतो.

तुम्हाला जर या दोघांंमधील फरक कळून घ्यायचा असेल तर अध्यात्मातील अनेक पुस्तकं आहेत जी तुम्ही वाचू शकता. यातील अगदी सहज फरक आम्ही या लेखातून तुमच्यापर्यंत पोहचविण्याचा प्रयत्न केला आहे. यामध्ये कोणतीही अंधश्रद्धा पसरविण्याचा आमचा हेतू नाही.