Chhath Puja 2026: छठपूजेसाठी उत्तर भारतीय आवर्जून गावी का परततात? जाणून घ्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व

Chhath Puja 2026: छठपूजा हा उत्तर भारतातील अत्यंत महत्त्वाचा सण असून, या निमित्ताने मुंबई, दिल्लीसारख्या शहरांत राहणारे उत्तर भारतीय आवर्जून आपल्या मूळ गावी परततात. धार्मिक श्रद्धेसोबतच कुटुंबाची साथ, गावाची ओढ आणि परंपरेशी जोडलेली नाळ यामुळे हा सण त्यांच्यासाठी खास ठरतो.

• छठपूजा हा उत्तर भारतातील अत्यंत महत्त्वाचा आणि श्रद्धेने साजरा केला जाणारा सण आहे.
• मुंबई, दिल्ली आणि परदेशात राहणारे उत्तर भारतीय छठपूजेसाठी आवर्जून गावी परततात
• छठपूजा लोकांना त्यांच्या गावाशी, कुटुंबाशी आणि संस्कृतीशी पुन्हा जोडण्याचे काम करते.

 

 

उत्तर भारतात छठपूजा हा केवळ एक धार्मिक विधी नसून ती निसर्ग, संस्कृती, कुटुंब आणि गावाशी असलेली नाळ घट्ट करणारी एक महापर्वणी आहे. विशेषतः बिहार, झारखंड, पूर्व उत्तर प्रदेश आणि नेपाळच्या तराई भागात हा सण अत्यंत उत्साहाने साजरा केला जातो. कामाच्या निमित्ताने मुंबई, दिल्ली किंवा परदेशात गेलेले उत्तर भारतीय लोक या सणासाठी आवर्जून आपल्या मूळ गावी परततात. त्यामुळे या उत्सवाचा आनंद द्विगुणित होतो. याविषयी अधिक माहिती जाणून घेऊया

छठपूजा लोकप्रिय का आहे?

जगातील हा एकमेव सण असा असावा ज्यामध्ये उगवत्या सूर्यासोबतच मावळत्या सूर्यालाही अर्घ्य दिले जाते. जीवनात सुख आणि दुःख, चढ आणि उतार या दोन्ही गोष्टींचा समान आदर करावा हा संदेश यातून मिळतो. तसेच ही पूजा पूर्णपणे निसर्गाला समर्पित आहे. शेतात पिकलेले नवीन धान्य, फळे, ऊस, हळद, आले आणि भाज्या देवाला अर्पण करून निसर्गाचे आभार मानले जातात.

Chhath Puja: रामायण आणि महाभारतातही आहे छठ पूजेचा उल्लेख? जाणून घ्या पौराणिक इतिहास

कोणत्याही पुरोहिताविना होणारी पूजा

छटपूजेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे या पूजेसाठी कोणत्याही पंडित किंवा मध्यस्थाची गरज नसते. भक्त आणि देव यांच्यात थेट संवाद असतो. ही पूजा नदी किंवा तलावाच्या काठावर सर्व जाती-धर्माचे आणि गरीब-श्रीमंत स्तरातील लोक एकत्र येतात. एकाच घाटावर उभे राहून सर्वजण सूर्याची आराधना करतात, ज्यामुळे सामाजिक भेदभाव नष्ट होतात.

अत्यंत कडक व्रत आणि स्वच्छता

हा सण तब्बल चार दिवस चालतो आणि यामध्ये ३६ तासांचा निर्जळी उपवास (पाणीही न पिता) केला जातो. या काळात स्वच्छता आणि पवित्रतेला सर्वोच्च प्राधान्य दिले जाते.

उत्तर भारतीयांना गावाची ओढ लागते

छठपूजेच्या काळात रेल्वे स्थानकांवर आणि बसेसमध्ये होणारी प्रचंड गर्दी हे या सणाचे गावाशी असलेले नाते दर्शवते. यामागे अनेक भावनिक आणि व्यावहारिक कारणे आहेत. कारण हा सण एकट्याने साजरा करता येत नाही. पूजेचे साहित्य जमवणे, ठेकुआ (पारंपरिक पक्वान्न) बनवणे आणि घाटावर जाणे यासाठी संपूर्ण कुटुंबाची साथ लागते. गावाकडे सर्व नातेवाईक एकत्र आल्याने कामाची विभागणी होते आणि आनंद द्विगुणित होतो.

Chhath Puja 2026: छठ पूजेत बांबूच्या सूप आणि दौऱ्याचेच महत्त्व का? पितळ आणि स्टीलच्या भांड्यांबाबत जाणून घ्या धार्मिक श्रद्धा

नद्या आणि तलावांची उपलब्धता

छटपूजेसाठी वाहते पाणी किंवा मोठे तलाव आवश्यक असतात. मोठ्या शहरांमध्ये जागेची कमतरता आणि पाण्याचे प्रदूषण यामुळे कृत्रिम तलाव तयार करावे लागतात, तर गावाकडे नैसर्गिक नद्या आणि स्वच्छ तलाव सहज उपलब्ध असतात. तसेच पिढ्यानपिढ्या चालत आलेली परंपरेचा आहे. अनेक घरांमध्ये ‘छट माई’चा नवस बोललेला असतो. ही परंपरा मूळ गावाच्या घरातूनच पुढे नेली जाते, त्यामुळे गावी जाणे हे धार्मिक कर्तव्य मानले जाते. यानिमित्ताने वर्षभर कामाच्या धावपळीत शहरांमध्ये राहणाऱ्या लोकांना आपल्या मातीची, बालपणीच्या मित्रांची आणि गावाकडच्या साध्या जीवनाची ओढ असते. छटपूजा त्यांना आपल्या मुळांशी पुन्हा जोडण्याची संधी देते.

छठपूजेचे चार महत्त्वाचे दिवस

पहिला दिवस (नहाय-खाय)

या दिवशी भक्त नदीत स्नान करून घर स्वच्छ करतात. त्यानंतर सात्विक भोजन (चण्याची डाळ, दुधी भोपळ्याची भाजी आणि भात) ग्रहण करून व्रताची सुरुवात करतात.

दुसरा दिवस (खरना)

दिवसभर उपवास केल्यानंतर संध्याकाळी गूळ आणि तांदळाची खीर तसेच पोळी बनवून देवाला नैवेद्य दाखवला जातो. हा प्रसाद खाल्ल्यानंतर पुढील ३६ तासांचा कठीण निर्जळी उपवास सुरू होतो.

तिसरा दिवस (संध्या अर्घ्य)

संपूर्ण कुटुंब बांबूच्या टोपलीत (सूप) फळे आणि ठेकुआ घेऊन नदीकाठी जाते. पाण्यात उभे राहून मावळत्या सूर्याला अर्घ्य दिले जाते. रात्री घाटावर लोकगीते गायली जातात.

चौथा दिवस (उषा अर्घ्य) पहाटे सूर्योदयापूर्वीच भक्त पुन्हा पाण्यात उभे राहतात. उगवत्या सूर्याला अर्घ्य देऊन जगाच्या कल्याणासाठी प्रार्थना केली जाते आणि त्यानंतर प्रसाद खाऊन उपवास सोडला जातो.

छठपूजेचे सांस्कृतिक आणि आर्थिक महत्त्व

छठपूजेच्या काळात गायली जाणारी पारंपरिक मैथिली आणि भोजपुरी लोकगीते या सणाला एक वेगळीच आध्यात्मिक उंची देतात. शारदा सिन्हा यांच्यासारख्या गायिकांच्या गीतांशिवाय हा सण अपूर्ण वाटतो.

स्थानिक अर्थव्यवस्थेला चालना

या पूजेत वापरल्या जाणाऱ्या वस्तू पूर्णपणे स्थानिक असतात. बांबूच्या टोपल्या बनवणारे कारागीर, मातीचे दिवे बनवणारे कुंभार आणि फळे-भाज्या विकणारे शेतकरी यांना या सणामुळे मोठा रोजगार मिळतो. छठपूजा हा निसर्गाचा सन्मान करणारा, कुटुंबाला एकत्र आणणारा आणि माणसाला आपल्या मुळांशी जोडून ठेवणारा एक अद्वितीय उत्सव आहे.

(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)