Right To Know: लोकशाही बळकट करणारा आणि नागरिकांना सक्षम बनवणारा आंतरराष्ट्रीय दिवस; जाणून घ्या याचे मूळ उद्देश आणि महत्त्व

Right To Know : माहिती मिळवण्याचा आंतरराष्ट्रीय सार्वत्रिक दिवस दरवर्षी २८ सप्टेंबर रोजी साजरा केला जातो. हा दिवस नागरिकांना आठवण करून देतो की माहिती मिळवणे हा एक मूलभूत हक्क आहे.

• २८ सप्टेंबरचे महत्त्व
• लोकशाही आणि सक्षमीकरण
• डिजिटल युगातील आव्हान

कोणत्याही सशक्त आणि जिवंत लोकशाहीचा पाया (Right To Know) हा नागरिकांच्या जागरूकतेवर अवलंबून असतो. जेव्हा देशातील प्रत्येक नागरिकाला सरकारचे निर्णय, धोरणे आणि सार्वजनिक योजनांविषयी अचूक माहिती मिळते, तेव्हाच खरा विकास शक्य होतो. याच उद्देशाने, दरवर्षी २८ सप्टेंबर रोजी जगभरात ‘माहिती मिळवण्याचा आंतरराष्ट्रीय सार्वत्रिक दिवस’ (International Day for Universal Access to Information – IDUAI) साजरा केला जातो. संयुक्त राष्ट्र शैक्षणिक, वैज्ञानिक आणि सांस्कृतिक संघटना (युनेस्को – UNESCO) द्वारे हा दिवस घोषित करण्यात आला असून, प्रशासनात पारदर्शकता (Transparency), उत्तरदायित्व (Accountability) आणि सुशासन (Good Governance) आणण्यासाठी हा दिवस अत्यंत मोलाचा मानला जातो.

माहितीचा अधिकार हा केवळ एक कायदेशीर नियम नसून तो मानवी हक्कांचा एक भाग आहे. जेव्हा नागरिकांना सार्वजनिक संस्था आणि सरकारकडे उपलब्ध असलेल्या माहितीमध्ये सहज प्रवेश मिळतो, तेव्हा ते अधिक चांगल्या प्रकारे निर्णय घेऊ शकतात. भारतातही ‘माहितीचा अधिकार कायदा २००५’ (RTI Act 2005) लागू झाल्यापासून सामान्य माणसाच्या हातात प्रशासनाला जाब विचारण्याचे एक मोठे शस्त्र मिळाले आहे. या दिनानिमित्त जगभरात नागरिकांना त्यांच्या या अधिकाराची जाणीव करून दिली जाते, जेणेकरून ते शासकीय कामकाजावर लक्ष ठेवू शकतील आणि भ्रष्टाचाराला आळा घालू शकतील.

डिजिटल युगात विश्वसनीय माहितीचे वाढते महत्त्व आणि आव्हाने

आज आपण डिजिटल क्रांतीच्या युगात जगत आहोत, जिथे स्मार्टफोन्स आणि सोशल मीडियाच्या माध्यमातून क्षणाक्षणाला माहितीचा मारा होत असतो. परंतु, या माहितीच्या महापुरात सर्वात मोठे आव्हान हे ‘सत्य’ आणि ‘बनावट’ (Fake News) माहिती ओळखण्याचे आहे. चुकीची माहिती आणि अफवा यांच्या प्रसारामुळे समाजात गैरसमज पसरतात आणि लोकशाही प्रक्रिया कमकुवत होतात. म्हणूनच, आजच्या काळात केवळ कोणतीही माहिती मिळणे पुरेसे नाही, तर ती माहिती विश्वसनीय, अधिकृत आणि सत्य असणे अत्यंत आवश्यक बनले आहे.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Sahara Snowfall : तापमानाचा पारा -3 अंशांपर्यंत घसरल्याने सोनेरी वाळूवर पसरली पांढरी चादर; जाणून घ्या यामागील वैज्ञानिक कारण

माहितीचा मुक्त आणि निर्बंधमुक्त प्रवेश हा समाजात समानता प्रस्थापित करण्यास मदत करतो. पत्रकार, सामाजिक कार्यकर्ते आणि सर्वसामान्य नागरिक यांच्यासाठी हा अधिकार एक मोठे ढाल म्हणून काम करतो. पत्रकारांना निष्पक्ष बातमीदारी करण्यासाठी सरकारी आकडेवारी आणि कागदपत्रांपर्यंत पोहोचणे सोपे जाते. जेव्हा नागरिकांना योग्य माहिती मिळते, तेव्हा ते सरकारच्या कल्याणकारी योजनांचा पुरेपूर फायदा घेऊ शकतात आणि सामाजिक न्यायाची प्रस्थापितता सुकर होते.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : PoK Protests : पाकव्याप्त काश्मीरमध्ये असंतोषाचा वणवा; 25 हजार लोकांनी केला LoC ओलांडून भारतात सामील होण्याचा एल्गार

माहितीचा अधिकार आणि लोकशाहीचे भविष्य

युनेस्कोच्या पुढाकाराने साजरा केला जाणारा हा दिवस दरवर्षी एका विशेष संकल्पनेवर (Theme) आधारित असतो, ज्याद्वारे जगभरातील देशांना आपल्या माहिती अधिकार कायद्यांमध्ये सुधारणा करण्याचे आणि डिजिटल तंत्रज्ञानाचा वापर करून माहिती अधिक सुलभ करण्याचे आवाहन केले जाते. माहितीची सुलभता ही केवळ सरकारपुरती मर्यादित नसून ती शिक्षण, आरोग्य, पर्यावरण आणि आर्थिक विकासाशीही थेट जोडलेली आहे.

शेवटी, ‘माहिती मिळवण्याचा आंतरराष्ट्रीय सार्वत्रिक दिवस’ हा प्रत्येक नागरिकाला स्मरण करून देतो की, ज्ञानाचा आणि माहितीचा अधिकार हाच खऱ्या अर्थाने लोकशाहीचा आत्मा आहे. अफवांपासून दूर राहून सत्याची निवड करणे, प्रशासकीय कामात पारदर्शकता आणण्यासाठी प्रश्न विचारणे आणि आपल्या मूलभूत हक्कांचा योग्य वापर करणे ही प्रत्येक जबाबदार नागरिकाची कर्तव्ये आहेत. या दिवशी घेतलेला जागरूकतेचा संकल्पच एका सशक्त आणि सुजाण समाजाची निर्मिती करू शकतो.