Shiv Jayanti 2026: वर्षातून 3 वेळा का साजरी केली जाते शिवरायांची जयंती? छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या जन्मतारखेचा नक्की वाद?

कुशल शासक, पराक्रमी योद्धा आणि मुघल-पराजित छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म १९ फेब्रुवारी १६३० रोजी पुण्याजवळील शिवनेरी किल्ल्यात झाला. मात्र दरवर्षी ३ वेळा त्यांचा जन्मदिन साजरा होतो, का?

• यावर्षी शिवजयंती कधी आहे?
• वर्षातून ३ वेळा शिवजयंती का साजरी करण्यात येते? 
• शिवाजी महाराजांचा जन्म कधी झाला होता?

१६ व्या शतकात शिवाजी महाराजांनी दख्खन राज्यांना स्वतंत्र मराठा साम्राज्यात एकत्र केले. त्यांनी पहिले हिंदू साम्राज्य स्थापन केले असे म्हटले जाते. शिवाजी महाराजांना त्यांच्या शौर्य, रणनीती आणि कुशल नेतृत्वासाठी छत्रपती ही पदवी देण्यात आली. त्यांच्या कॅलेंडरनुसार शिवाजी महाराजांची जयंती शिवजयंती म्हणूनही साजरी केली जाते.

२०२२ मध्ये, जेव्हा महाराष्ट्रातील शिवसेनेच्या नेतृत्वाखालील सरकारने १९ फेब्रुवारी रोजी छत्रपती शिवाजी महाराजांची जयंती साजरी केली, तेव्हा शिवाजी महाराजांच्या जन्मतारखेवरून वाद पुन्हा एकदा तीव्र झाला. खरं तर, जेव्हा शिवसेना विरोधी पक्षात होती, तेव्हा शिवाजी महाराजांची जयंती जुन्या हिंदू कॅलेंडरनुसार साजरी करावी असे त्यांचे मत होते. असे म्हटले जाते की शिवाजी महाराजांचा जन्म १६३० मध्ये याच शिवनेरी किल्ल्यात झाला होता, परंतु त्यांच्या जन्मतारखेवरून वाद आजही कायम आहे.

शिवाजी महाराजांचा जन्म ६ एप्रिल १६२७ रोजी झाला!

२००० मध्ये महाराष्ट्र विधानसभेत मंजूर झालेल्या ठरावानुसार, शिवाजीचा जन्म १९ फेब्रुवारी १६३० रोजी झाला. कॅलेंडरनुसार, शिवाजी महाराजांचा जन्म १५५१ शक संवत्सरा या फाल्गुन महिन्याच्या शुक्ल पक्षाच्या तिसऱ्या दिवशी झाला. त्यापूर्वी, शिवाजी महाराजांची जन्मतारीख वैशाख महिन्याचा दुसरा दिवस मानली जात असे, १५४९ शक संवत्सरा या दिवशी. त्यानुसार, शिवाजीचा जन्म ६ एप्रिल १६२७ रोजी झाला.

टिळकांनी महाराष्ट्रात मोठ्या थाटामाटात शिवाजी जयंती साजरी करण्याची परंपरा सुरू केली. स्वातंत्र्यसेनानी बाळ गंगाधर टिळक आणि इतर विद्वानांनी शिवाजी महाराजांची जन्मतारीख निश्चित करण्याचा प्रयत्न केला आणि या विषयावर त्यांचे विचार व्यक्त केले. टिळकांनी १४ एप्रिल १९९० च्या त्यांच्या केसरी मासिकाच्या आवृत्तीत या मुद्द्यावर सविस्तरपणे सांगितले. टिळकांनी हेदेखील मान्य केले की शिवाजी महाराजांची जन्मतारीख निश्चित करण्यासाठी कोणतीही विश्वसनीय माहिती नाही. काही लेखनांच्या आधारे, शिवाजी महाराजांची जन्मतारीख ६ एप्रिल १६२७ निश्चित करण्यात आली आणि या आधारावर, शिवाजी महाराजांची जयंती ६ एप्रिल रोजी साजरी करण्यास सुरुवात झाली.

मुजरा माझा माता जिजाऊंना, जिने घडविले शुर शिवबाला…! राजमाता जिजाऊ यांच्या जयंतीनिमित्त मराठी शुभेच्छा

तारीख निश्चित करण्यासाठी कोणतेही कागदपत्रे सापडली नाहीत

१९६६ मध्ये, महाराष्ट्र सरकारने शिवाजी महाराजांच्या जन्माची नेमकी तारीख निश्चित करण्यासाठी इतिहासकारांची एक समिती नियुक्त केली. समितीने असा निष्कर्ष काढला की शिवाजी महाराजांचा जन्म फाल्गुन वद्य तृतीया, शके १५५१, म्हणजेच १९ फेब्रुवारी १६३० रोजी झाला होता. तथापि, समितीतील इतिहासकार एन.आर. फाटक यांनी सांगितले की त्यांचा जन्म वैशाख शुक्ल द्वितीये, शके १५४९, म्हणजेच ६ एप्रिल १९२७ रोजी झाला होता. समितीच्या दुसऱ्या बैठकीत, इतिहासकारांनी कबूल केले की शिवाजी महाराजांच्या जन्माची एकच तारीख निश्चित करण्यासाठी कोणतेही कागदपत्रे नाहीत. नंतर असे ठरविण्यात आले की इतिहासकारांमध्ये एकमत होईपर्यंत, जुनी तारीख, ६ एप्रिल ही शिवाजी महाराजांची जन्मतारीख मानली जाईल.

२००० मध्ये विधानसभेत नवीन तारखेचा प्रस्ताव मंजूर करण्यात आला

शिवाजी महाराज जयंती १९ फेब्रुवारी रोजी कशी साजरी केली गेली? हा प्रश्न तुमच्याही मनात येतो का? तर २००० मध्ये, महाराष्ट्राच्या माजी आमदार रेखाताई खेडेकर यांनी मागील समितीचा अहवाल आणि इतर पुरावे महाराष्ट्र सरकारला सादर केले. त्यानंतर, १९ फेब्रुवारी १६३० बाबतचा प्रस्ताव विधानसभेत मंजूर करण्यात आला. तत्कालीन देशमुख सरकारच्या मंत्रिमंडळानेही त्याला मान्यता दिली आणि हा निर्णय लागू करण्यात आला. तथापि, तत्कालीन विरोधी पक्षातील शिवसेनेने त्याला तीव्र विरोध केला आणि ६ एप्रिल रोजी शिवाजी जयंती साजरी करण्याचा आग्रह धरला.

शिवाजी महाराजांच्या जयंतीबद्दल जवळजवळ १०० वर्षांचे संशोधन असूनही, अजूनही मतभेद कायम आहेत. काही ठिकाणी, शिवाजी महाराज जयंती जुन्या तारखेला, ६ एप्रिल रोजी साजरी केली जाते, तर काही ठिकाणी ती १९ फेब्रुवारी रोजी साजरी केली जाते. तथापि, तारखेनुसार, दरवर्षी जन्मदिवस वेगवेगळ्या दिवशी आणि तारखांना येतो आणि दरवर्षी वेगवेगळ्या तारखांना शिवरायांची जयंती साजरी केली जाते.