‘समुद्राच्या आत अणुबॉम्ब फोडावे लागणार…’ अमेरिकन संशोधकाचा वादग्रस्त प्रस्ताव चर्चेत

nuclear ocean geoengineering : सध्याच्या धोकादायक हवामान बदलाच्या संकटावर मात करण्यासाठी एक अत्यंत आश्चर्यचकित करणारा आणि वादग्रस्त प्रस्ताव सध्या चर्चेच्या केंद्रस्थानी आहे.

nuclear ocean geoengineering : सध्याच्या धोकादायक हवामान बदलाच्या संकटावर मात करण्यासाठी एक अत्यंत आश्चर्यचकित करणारा आणि वादग्रस्त प्रस्ताव सध्या चर्चेच्या केंद्रस्थानी आहे. अमेरिकेतील मायक्रोसॉफ्ट कंपनीत कार्यरत संगणक अभियंता अँड्र्यू हेव्हरली यांनी असा युक्तिवाद केला आहे की, समुद्राच्या पृष्ठभागाखाली अणुबॉम्बचा स्फोट करून पृथ्वीवरील कार्बन डायऑक्साइडचे प्रमाण मोठ्या प्रमाणावर कमी करता येईल, आणि त्यामुळे हवामान संकट थांबवता येऊ शकते.

हेव्हरली यांच्या मतानुसार, ८१ गिगाटन क्षमतेचा अणुस्फोट जर समुद्राच्या योग्य ठिकाणी करण्यात आला, तर ते ३० वर्षांच्या CO₂ उत्सर्जनाच्या समतुल्य गॅसचे शोषण करू शकते. याचा अर्थ असा की हा स्फोट १९६१ मध्ये सोव्हिएत युनियनने केलेल्या ५० मेगाटन क्षमतेच्या ‘झार बॉम्बा’ अणुचाचणीपेक्षा तब्बल १,६०० पट जास्त शक्तिशाली असणार आहे.

बेसाल्ट खडकांमध्ये कार्बन कैद करण्याचा दावा

हेव्हरली यांच्या अभ्यासानुसार, अशा स्फोटामुळे समुद्रतळावरील बेसाल्ट खडकांचे सूक्ष्म कणांमध्ये विघटन होईल. यामुळे ‘एनहान्स्ड रॉक वेदरिंग’ (ERW) ही प्रक्रिया वेगाने घडेल, ज्यामुळे वातावरणातील कार्बन डायऑक्साइड कायमच्या स्वरूपात खडकांमध्ये बंद होईल. ही प्रक्रिया सामान्यतः खूपच धीम्या गतीने होते, मात्र अणुस्फोटामुळे ती कृत्रिमरित्या वेगाने घडवता येईल, असा हेव्हरली यांचा दावा आहे.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : म्यानमारमध्ये चीनला मोठा धक्का; बंडखोरांनी मशीनगनने पाडले 72 कोटींचे चिनी लढाऊ विमान

वैज्ञानिकांचा तीव्र विरोध

तथापि, अनेक हवामान व अणुशास्त्रज्ञांनी या प्रस्तावाला फेटाळून लावले आहे. त्यांनी स्पष्टपणे सांगितले की, अणुबॉम्बचा स्फोट म्हणजे पर्यावरणावर आणखी विनाशकारी परिणाम ओढवण्यासारखा उपक्रम आहे. किरणोत्सर्ग, सागरी परिसंस्थेची हानी, आणि जागतिक राजकीय अस्थिरता असे अनेक गंभीर धोके या योजनेत दडलेले आहेत. विशेष म्हणजे, अँड्र्यू हेव्हरली यांना हवामान विज्ञान किंवा अणुशास्त्राचा कोणताही शास्त्रीय अनुभव नाही. त्यांनी ‘ओपेनहाइमर’ हा चित्रपट पाहिल्यानंतर ही कल्पना सुचल्याचे ते स्वतःच मान्य करतात. त्यांनी arXiv.org या खुल्या वैज्ञानिक प्लॅटफॉर्मवर हा प्रस्ताव प्रकाशित केला आहे, जिथे कोणतीही कल्पना पूर्व-मूल्यमापनाविना सादर करता येते.

सौर भू-अभियांत्रिकीचे पर्यायही चर्चेत

हवामान बदलावर मात करण्यासाठी अशाप्रकारचे विचित्र प्रस्ताव यापूर्वीही चर्चेत आले आहेत. यूके सरकार ५० दशलक्ष पाउंड (५६७ कोटी रुपये) खर्च करून सौर प्रकाश कमी करण्यासाठी एक सौर भू-अभियांत्रिकी प्रकल्प हाती घेण्याच्या तयारीत आहे. या योजनेअंतर्गत, स्ट्रॅटोस्फिअरमध्ये लहान कण सोडले जातील, जे सूर्यप्रकाश परावर्तित करून पृथ्वीचे तापमान तात्पुरते कमी करू शकतील. आणखी एक पर्याय म्हणजे सागरी ढगांचे तेज (Marine Cloud Brightening) – याद्वारे समुद्रातील मीठाचे कण हवेत फवारले जातील, जे ढगांची चमक वाढवून सूर्यप्रकाशाचे प्रतिबिंब वाढवू शकतात.

हे देखील वाचा : International Day of Play : खेळ का महत्त्वाचा आहे? आंतरराष्ट्रीय खेळाच्या दिवसानिमित्त जाणून घ्या तज्ज्ञांचे मत

कल्पना धक्कादायक, पण संभाव्यता कमी

अँड्र्यू हेव्हरली यांचा प्रस्ताव एक गंभीर आणि विचार करायला लावणारा विषय आहे. हवामान बदलाच्या समस्येवर तातडीने उपाययोजना आवश्यक असल्या तरी, अणुस्फोटासारख्या धोकादायक कल्पनांपेक्षा शाश्वत आणि सुरक्षित पर्याय शोधणे अधिक गरजेचे आहे. शास्त्रज्ञांनी या प्रस्तावावर विश्वास ठेवलेला नसला तरी, हेव्हरलीसारख्या विचारवंतांनी नवीन शक्यता आणि कल्पनांना वाव देणे हे विज्ञानाच्या चर्चेचा भाग असते. मात्र अशा प्रस्तावांमुळे भविष्यात सावधगिरी आणि जबाबदारी यांची आणखी जास्त आवश्यकता आहे, हे मात्र निश्चित.