भारत-पाक व्यापार पूर्णपणे बंद? कोणाचे किती होईल नुकसान? जाणून घ्या (फोटो सौजन्य - सोशल मीडिया)
Atari Wagah Border Marathi News: २२ एप्रिल रोजी जम्मू आणि काश्मीरमधील पहलगाम येथे एक मोठा दहशतवादी हल्ला झाला , ज्यामध्ये २६ लोकांचा मृत्यू झाला. या घटनेनंतर भारत सरकारने पाकिस्तानविरुद्ध अनेक कठोर पावले उचलली आहेत. यामध्ये ६० वर्षे जुना सिंधू पाणी करार थांबवणे, पाकिस्तानी नागरिकांचे व्हिसा रद्द करणे, पाकिस्तान दूतावासातील सर्व अधिकाऱ्यांना परत पाठवणे इत्यादी निर्णयांचा समावेश आहे . याशिवाय, सरकारने अटारी-वाघा सीमेवरील एकात्मिक चेक पोस्ट (ICP) तात्काळ बंद करण्याची घोषणा केली आहे. भारत आणि पाकिस्तानमधील व्यापारासाठी अटारी-वाघा सीमा हा एकमेव जमीनी मार्ग आहे. सरकारच्या या निर्णयामुळे दोन्ही देशांमधील व्यापारी संबंध जवळजवळ पूर्णपणे थांबले आहेत.
भारतातील पंजाबमधील अमृतसरपासून २८ किमी आणि पाकिस्तानमधील लाहोरपासून २४ किमी अंतरावर असलेली अटारी-वाघा सीमा ही दोन्ही देशांमधील व्यापारासाठी एकमेव भूमार्ग आहे. हे केवळ व्यवसायासाठीच नाही तर सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक महत्त्वासाठी देखील प्रसिद्ध आहे. दररोज संध्याकाळी होणारा बीटिंग रिट्रीट समारंभ हा दोन्ही देशांच्या सैनिकांमधील एक अनोखा कार्यक्रम आहे, जो हजारो पर्यटकांना आकर्षित करतो. परंतु व्यापाराच्या दृष्टिकोनातून, हे चेकपोस्ट दोन्ही देशांच्या अर्थव्यवस्थांना जोडणारा एक महत्त्वाचा दुवा होता.
भारतीय भू-बंदर प्राधिकरणाच्या अहवालानुसार, २०२३-२४ मध्ये या सीमेवरून ३,८८६.५३ कोटी रुपयांचा व्यापार झाला, ज्यामध्ये ६,८७१ ट्रकची वाहतूक आणि ७१,५६३ प्रवाशांची वाहतूक समाविष्ट होती. तसेच, अधिकृत आकडेवारीनुसार, चालू आर्थिक वर्षात (एप्रिल २०२४ ते जानेवारी २०२५), पाकिस्तानसोबत व्यापार बंदी असूनही भारताने ४४७.७ दशलक्ष डॉलर्स (सुमारे ३,७२० कोटी रुपये) किमतीच्या वस्तूंची निर्यात केली.
या निर्यातीत प्रामुख्याने जीवनावश्यक वस्तूंचा समावेश होता. यामध्ये प्रामुख्याने ११०.१ दशलक्ष डॉलर्स (सुमारे ९१५ कोटी रुपये) किमतीची औषधे, १२९.६ दशलक्ष डॉलर्स (सुमारे १,०७७ कोटी रुपये) किमतीची औषधांसाठी कच्चा माल (एपीआय), ८५.२ दशलक्ष डॉलर्स (सुमारे ७०८ कोटी रुपये) किमतीची साखर, १२.८ दशलक्ष डॉलर्स (सुमारे १०६ कोटी रुपये) किमतीचे ऑटो पार्ट्स, ६ दशलक्ष डॉलर्स (सुमारे ५० कोटी रुपये) किमतीची खते इत्यादींचा समावेश होता.
दुसरीकडे, भारताची पाकिस्तानमधून होणारी आयात खूपच कमी राहिली, ती फक्त ०.४२ दशलक्ष डॉलर्स (सुमारे ३.५ कोटी रुपये) इतकी होती. यामध्ये काही विशिष्ट कृषी उत्पादनांचा समावेश होता जसे की अंजीर: $७८,००० (सुमारे ६५ लाख रुपये), औषधी वनस्पती (तुळस आणि रोझमेरी): $१८,८५६ (सुमारे १६ लाख रुपये), इत्यादी.
२०१९ च्या पुलवामा हल्ल्यानंतर भारताने पाकिस्तानमधून होणाऱ्या आयातीवर २००% शुल्क लादले आणि ‘मोस्ट फेवर्ड नेशन’ (MFN) दर्जा काढून घेतला, तरीही दोन्ही देशांमधील मर्यादित व्यापार सुरूच राहिला, असे आकडेवारीवरून दिसून येते.
अटारी-वाघा सीमेवरून होणाऱ्या व्यापाराचे मूल्य काळानुसार बदलत राहिले आहे. भारतीय भू-बंदर प्राधिकरणाच्या अहवालानुसार, २०१८-१९ मध्ये या मार्गाने ४,३७०.७८ कोटी रुपयांचा व्यापार झाला होता, जो २०२२-२३ मध्ये २,२५७.५५ कोटी रुपयांवर घसरला. परंतु २०२३-२४ मध्ये त्यात वाढ झाली आणि व्यापार ३,८८६.५३ कोटी रुपयांपर्यंत वाढला. या कालावधीत, ६,८७१ मालवाहतूक नोंदली गेली, जी व्यापार क्रियाकलापांमध्ये थोडीशी सुधारणा दर्शवते.
तथापि, २०१९ पासून दोन्ही देशांमधील थेट व्यापारात लक्षणीय घट झाली होती. २०१९ मध्ये भारताने पाकिस्तानसोबतचे व्यापार निर्बंध कडक केले आणि पाकिस्ताननेही भारतासोबतचा व्यापार थांबवून प्रत्युत्तर दिले. तरीसुद्धा, अप्रत्यक्ष व्यापार तिसऱ्या देशांमधून (जसे की दुबई) चालू राहिला.
अटारी-वाघा सीमा बंद केल्याने दोन्ही देशांच्या अर्थव्यवस्थेवर आणि स्थानिक लोकांवर खोलवर परिणाम होण्याची शक्यता आहे. या निर्णयामुळे पंजाबच्या स्थानिक अर्थव्यवस्थेला, विशेषतः अमृतसर आणि आसपासच्या परिसराला मोठा धक्का बसेल. वाहतूकदार, कुली, दुकानदार आणि छोटे व्यापारी असे सुमारे ५,००० लोक या व्यवसायावर थेट अवलंबून होते. हिंदुस्तान टाईम्स या वृत्तसंस्थेने उसाचा रस विक्रेता धरम सिंग यांच्या हवाल्याने म्हटले आहे की, हे चेकपोस्ट ५० गावांमधील लोकांचे उपजीविकेचे साधन होते.
हे नुकसान पाकिस्तानसाठी आणखी मोठे असू शकते. पाकिस्तान पूर्वी भारतातून फळे, भाज्या, औषधे, सेंद्रिय रसायने आणि साखर यासारख्या वस्तू स्वस्त दरात आयात करत असे. आता त्यांना तिसऱ्या देशांकडून या वस्तू जास्त किमतीत खरेदी कराव्या लागतील, जे त्यांच्या आधीच कमकुवत अर्थव्यवस्थेसाठी कठीण होईल. २४ एप्रिल २०२५ रोजी कराची स्टॉक एक्सचेंज २,५०० अंकांनी घसरला, जो भारताच्या निर्णयानंतर गुंतवणूकदारांमध्ये निर्माण झालेल्या भीतीचे प्रतिबिंब आहे.
याशिवाय, भारताचा अफगाणिस्तानसोबतचा व्यापारही प्रभावित होईल, कारण अफगाणिस्तानातील माल या मार्गाने भारतात येत असे. या बंदीमुळे अफगाणिस्तानातून येणाऱ्या सुक्या मेव्याच्या पुरवठ्यात अडथळा येऊ शकतो, ज्यामुळे भारतात त्यांच्या किमती वाढू शकतात.
प्रत्युत्तरादाखल, पाकिस्ताननेही कोणत्याही देशामार्फत भारताकडून वस्तू खरेदी न करण्याचा निर्णय घेतला आहे. परंतु तज्ज्ञांचा असा विश्वास आहे की या हालचालीमुळे पाकिस्तानसाठी अधिक समस्या निर्माण होतील कारण आता त्यांना भारतात स्वस्त आणि सहज उपलब्ध असलेल्या वस्तू इतर ठिकाणाहून आयात कराव्या लागतील. या निर्णयाचा पाकिस्तानच्या आधीच ढासळलेल्या अर्थव्यवस्थेवर खोलवर परिणाम होईल.
अर्थतज्ज्ञ आणि परराष्ट्र व्यापार तज्ज्ञ लेखा चक्रवर्ती म्हणतात, “वाघा-अटारी सीमा बंद झाल्यामुळे दोन्ही देशांच्या सापेक्ष व्यापार तूटवर होणाऱ्या स्वतंत्र परिणामांचे विश्लेषण करणे अद्याप घाईचे ठरेल. त्यामुळे नुकसान होईल. जरी व्यापार तूट पूर्णपणे एकतर्फी असू शकत नाही, तरी पाकिस्तानला त्याचा जास्त परिणाम होईल.”
ती पुढे म्हणते, “या निर्णयामुळे दोन्ही देशांमधील आधीच ताणलेले संबंध आणखी गुंतागुंतीचे होतील. एकेकाळी व्यापार आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीचे प्रतीक असलेली अटारी-वाघा सीमा आता पूर्णपणे बंद झाली आहे. त्याचा परिणाम केवळ आर्थिकच नाही तर सामाजिक आणि राजकीय पातळीवरही दिसून येईल. दोन्ही देशांमधील व्यापाराची ही कहाणी आता एका अनिश्चित वळणावर उभी आहे.”
.png "Videos"){kind=small}
